Οι σχέσεις ανάμεσα στην Ε.Ε. και την Τουρκία μετά την υπογραφή της Συμφωνίας για το Προσφυγικό. Της Μαρίνας Πετρακοπούλου

Εισαγωγή-Πλαίσιο

Στις 18 Μαρτίου 2016 υπεγράφη η Συμφωνία μεταξύ της Ε.Ε. και της Τουρκίας για το προσφυγικό ζήτημα, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 20 Μαρτίου 2016. Η εν λόγω Συμφωνία προβλέπει την επανεισδοχή από την πλευρά της Τουρκίας των παρανόμως εισερχόμενων προσώπων στα ελληνικά νησιά, εφόσον δεν συντρέχει λόγος απαίτησης και παροχής ασύλου. Για να επιτευχθεί αυτή η Συμφωνία υπήρξαν κάποιες δεσμεύσεις και από την πλευρά της Ε.Ε. προς την Τουρκία. Οι βασικότερες είναι:

  • η απελευθέρωση της βίζας (μετά την εκπλήρωση 72 προαπαιτούμενων μεταρρυθμίσεων εκ μέρους της Τουρκίας),
  • ένα πακέτο οικονομικής υποστήριξης ύψους 3δις €
  • και η επανέναρξη των ενταξιακών της διαπραγματεύσεων.

Παρότι και οι δύο πλευρές φαίνονταν αισιόδοξες ως προς την εφαρμογή της αμφίπλευρης συμφωνίας (ο Αχμέτ Νταβούτογλου την χαρακτήρισε ως «ιστορική»), στην πορεία  φάνηκε να αδρανεί καθώς υπήρχαν συγκρούσεις μεταξύ τους σχετικά με τις δεσμεύσεις που είχε αναλάβει η κάθε πλευρά.

Την υπογραφή της Συμφωνίας ακολούθησε μια σταδιακή ρήξη στις σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας, κυρίως λόγω της άρνησης της Ε.Ε. να προχωρήσει στην απελευθέρωση της βίζας χωρίς προηγούμενη εκπλήρωση και των 72 προαπαιτουμένων από την Τουρκία. Η Τουρκία από την πλευρά της εξαπέλυε απειλές σχετικά με αποχώρηση της από την Συμφωνία και άνοιγμα των συνόρων της αν δεν λάβει ευνοϊκό καθεστώς θεωρήσεων διαβατηρίου και κατηγορούσε την Ε.Ε. για μη εκπλήρωση ακόμη και των οικονομικών της δεσμεύσεων. Η προγραμματισμένη για τον Ιούνιο του 2016 (αναβλήθηκε αρχικά για τον Οκτώβριο του 2016, έπειτα για το τέλος του έτους και ακόμη εκκρεμεί), απελευθέρωση της βίζας, δεν πραγματοποιήθηκε καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση επέλεξε να αγνοήσει τις τουρκικές απειλές και μην προβεί σε καμία χαλάρωση τον προκαθορισμένων για την απελευθέρωση κριτηρίων ή των ευρωπαϊκών αξιών απέναντι στην Τουρκία λόγω του προσφυγικού.

Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου στην Τουρκία, οι σχέσεις με την Ε.Ε. επιδεινώθηκαν ακόμη περισσότερο καθώς ακολούθησαν αδιάκριτες διώξεις στο εσωτερικό της Τουρκίας, καταπάτηση των δικαιωμάτων των διωκόμενων και ενδεχόμενο επαναφοράς της θανατικής ποινής, κάτι που δεν μπορούσε να γίνει ανεκτό από την Ευρώπη. Όπως δήλωσε ο Ευρωπαίος Επίτροπος Γκ. Έτινγκερ «καμία χώρα θανατική ποινή δεν μπορεί να είναι μέλος της Ε.Ε.»[1] . Η Τουρκία φαίνεται πλέον να τηρεί μια σχεδόν αδιάφορη στάση προς την Ε.Ε.. Η πρόσφατη δήλωση του Προέδρου της Τουρκίας, Ρ. Τ. Ερντογάν, “Η Τουρκία δεν είναι αναγκαίο να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση «με κάθε κόστος»”[2], σκιαγραφεί την κατάσταση. Μια από τις πρόσφατες εξελίξεις η οποία αποτέλεσε καίριο πλήγμα στις σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας, ήταν η απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στις 24 (Σ. 2016) (Newsroom,CNN Greece 2016)/11/2016, για προσωρινό «πάγωμα» των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Τουρκίας.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι ποιες είναι οι επιλογές που θα μπορούσαν από εδώ και πέρα να ακολουθηθούν από την εκάστοτε πλευρά και τι μπορούσε η κάθε επιλογή της μιας πλευράς να φέρει ως αντίδραση από την άλλη.

Πιθανές εξελίξεις στις σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας

Οι κινήσεις που μπορούν ακολουθηθούν από εδώ και πέρα είτε από την  Ε.Ε. είτε από την Τουρκία ποικίλουν και κάθε μια από αυτές μπορεί να επιφέρει διαφορετικό αποτέλεσμα, τόσο στην  διατήρηση της Συμφωνίας όσο και στην εξέλιξη των μεταξύ τους σχέσεων.   Αυτό που φαίνεται στο παρακάτω διάγραμμα είναι οι πιθανές επιλογές της κάθε πλευράς  και τι είναι πιθανό αυτές να φέρουν ως αντίδραση από την άλλη πλευρά. Οι εξελίξεις μπορεί είναι τόσο αρνητικές όσο και θετικές , ανάλογα με την αντίδραση που θα επιλέξει  η μια πλευρά να ακολουθήσει στην στάση της άλλης.

Οι  πιθανές διαδοχικές κινήσεις από την Ε.Ε. και την Τουρκία είναι οι εξής :


Ως βάση των κινήσεων της Ε.Ε. και της Τουρκίας θεωρείται η υπογραφή της Συμφωνίας για το προσφυγικό και οι δεσμεύσεις που προκύπτουν από αυτή και για τα δύο μέρη και ως πρώτος παίκτης η Ε.Ε. . Στη στήλη Ε.Ε. 1 περιγράφονται οι κινήσεις που θα μπορούσε να κάνει η Ε.Ε. ως πρώτος παίκτης.  Στη στήλη ΤΟΥΡΚΙΑ 1 περιγράφονται οι επιλογές της Τουρκίας ως αντίδραση στην πρώτη κίνηση της Ε.Ε.. Στη στήλη Ε.Ε. 2 οι πιθανές κινήσεις της Ε.Ε. ως απάντηση στις κινήσεις της στήλης ΤΟΥΡΚΙΑ 1 και αντίστοιχα το ίδιο συμβαίνει στη στήλη ΤΟΥΡΚΙΑ 2.

 

  1. Το πρώτο σενάριο είναι η Ε.Ε. ως πρώτος παίκτης να κάνει την παρακάτω κίνηση: να επιμείνει, χωρίς καμία υποχώρηση, στην τωρινή της στάση για εκπλήρωση και των 72 προαπαιτούμενων από την πλευρά της Τουρκίας προκειμένου να προχωρήσουν οι διεργασίες για την απελευθέρωση της βίζας και να συνεχίσει να ζητά την συμμόρφωση της Τουρκίας, σχετικά με την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο εσωτερικό της, προκειμένου να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις για την ενταξιακή της πορεία (Ε.Ε.1 ). Η κίνηση αυτή οδηγεί στη στήλη ΤΟΥΡΚΙΑ 1, όπου η Τουρκία έχει δύο πιθανές επιλογές. Η πρώτη είναι να επιμείνει στην τωρινή της στάση, αδιαφορώντας για τις δεσμεύσεις της περί μεταρρυθμίσεων, συνεχίζοντας να απειλεί ότι θα αποχωρήσει από τη Συμφωνία και απαιτώντας να ικανοποιηθούν οι αξιώσεις της περί απελευθέρωσης της βίζας, με την προσδοκία ότι η .Ε.Ε θα καμφθεί για να μην καταρρεύσει η Συμφωνία. Στην περίπτωση αυτή η Ε.Ε. (στήλη Ε.Ε. 2)θα μπορούσε να παραμείνει σταθερή στις απαιτήσεις της και να μην ικανοποιήσει τις τουρκικές αξιώσεις. Αυτό θα οδηγούσε την Τουρκία (στήλη ΤΟΥΡΚΙΑ 2), σε μεγαλύτερη απομάκρυνση από την Ε.Ε., τόσο ιδεολογική όσο και θεσμική και η πιθανή αποχώρηση της από τη Συμφωνία, περιμένοντας την υποχώρηση της Ευρώπης ή θεωρώντας ότι μπορεί να βρει επωφελέστερες συνεργασίες μακριά από την Ε.Ε..
  2. Το δεύτερο σενάριο είναι η Τουρκία, εκτιμώντας ότι η απομάκρυνση από την Ε.Ε. θα είχε μεγαλύτερο κόστος παρά όφελος για εκείνη, ως απάντηση στην αδιάλλακτη στάση της Ε.Ε. (Ε.Ε. 2), να φανεί διαλλακτική εκπληρώνοντας κάποιες από τις υποχρεώσεις της (ΤΟΥΡΚΙΑ 2).
  • Το τρίτο πιθανό σενάριο είναι η Ε.Ε. φοβούμενη τη διάλυση της Συμφωνίας και τις συνέπειες που αυτή θα επέφερε, θα μπορούσε να κάμψει τη στάση της και να κάνει κάποιες παραχωρήσεις προς την Τουρκία, όπως το «ξεπάγωμα» των ενταξιακών διαπραγματεύσεων(Ε.Ε. 2). Βλέποντας η Τουρκία την υποχώρηση της Ε.Ε. και προσδοκώντας σε παραπάνω οφέλη, θα μπορούσε να επιλέξει να κάνει κάποιες υποχωρήσεις, ώστε να συνεχιστεί η ομαλή συνεργασία μαζί της στο πλαίσιο της Συμφωνίας επανεισδοχής (ΤΟΥΡΚΙΑ 2).
  1. Σαν τέταρτο σενάριο, η απάντηση της Τουρκίας στην ευρωπαϊκή υποχώρηση (Ε.Ε. 2), θα μπορούσε να είναι η απαίτηση περισσότερων παραχωρήσεων από την Ε.Ε. χωρίς εκπλήρωση των δικών της υποχρεώσεων (ΤΟΥΡΚΙΑ 2), προσδοκώντας σε μεγαλύτερα οφέλη χωρίς αλλαγή της δικής της στάσης και πολιτικής.
  2. Το πέμπτο σενάριο θα είναι η Τουρκία, ως απάντηση στην πρώτη κίνηση της Ε.Ε., θεωρώντας ότι δεν θα αποκομίσει κανένα όφελος με την άκαμπτη στάση της, να κάνει κάποιες υποχωρήσεις τόσο ως προς την επιθετική προς την Ε.Ε. ρητορική της, όσο και σχετικά με την τήρηση των δεσμεύσεών της, π.χ. αναθεώρηση του αντιτρομοκρατικού της νόμου, ο οποίος είναι ένα από τα κύρια σημεία σύγκρουσης με την Ε.Ε. (ΤΟΥΡΚΙΑ 1). Σε αύτη την περίπτωση η Ε.Ε. ,βλέποντας την υποχώρηση της Τουρκίας, θα μπορούσε να προχωρήσει σε κάποιες παραχωρήσεις, ως δείγμα καλής θελήσεως απέναντι στην κάμψη της τουρκικής στάσης, όπως είναι η επίσπευση των διεργασιών για την απελευθέρωση της βίζας ή η επανέναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων (Ε.Ε. 2). Η κίνηση αυτή θα είχε ως αποτέλεσμα η Τουρκία να επαναπροσεγγίσει την Ε.Ε. και να εξομαλυνθούν οι μέχρι τώρα τεταμένες σχέσεις τους (ΤΟΥΡΚΙΑ 2), καθώς θα γίνει αντιληπτό ότι η ομαλές σχέσεις με την Ε.Ε. και η τήρηση των δεσμεύσεων της Συμφωνίας μπορούν να οδηγήσουν στην ικανοποίηση των αξιώσεων της Τουρκίας.
  3. Το έκτο πιθανό σενάριο είναι η Ε.Ε., σαν πρώτος παίκτης να κινηθεί αρχικά ως εξής (Ε.Ε. 1): να ακολουθήσει μια πιο διαλλακτική στάση απέναντι στην Τουρκία- λόγω του προσφυγικού ζητήματος και των σοβαρών επιπτώσεων που αυτό μπορεί να έχει για τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. αν καταρρεύσει η μεταξύ τους Συμφωνία – κάνοντας κάποιες υποχωρήσεις όσον αφορά τις αξιώσεις της Τουρκίας είτε μέσω της προώθησης των διεργασιών για απελευθέρωση  βίζας είτε μέσω του «ξεπαγώματος» των ενταξιακών διαπραγματεύσεων και περιμένοντας ότι η αυτή η κίνηση θα οδηγήσει σε ακόλουθη τουρκική διαλλακτικότητα . Σε αυτή την κίνηση η Τουρκία μπορεί να αντιδράσει εκμεταλλευόμενη την ευρωπαϊκή στάση και βλέποντας ότι Ευρώπη έχει ανάγκη τη συνεργασία της στα πλαίσια της Συμφωνίας και να απαιτήσει περισσότερες παραχωρήσεις από την πλευρά της Ε.Ε., χωρίς η ίδια να εκπληρώσει κάποια από τις δικές της δεσμεύσεις (ΤΟΥΡΚΙΑ 1). Σε αυτή την αντίδραση η Ε.Ε. μπορεί να κάνει δύο πιθανές κινήσεις. Η πρώτη περίπτωση είναι, καθώς η Τουρκία δεν συνεργάζεται, αλλά ζητά όλο και περισσότερα, να σκληρύνει ξανά τη στάση της και να μην προχωρήσει σε καμία παραχώρηση χωρίς προηγούμενη τουρκική συμμόρφωση (Ε.Ε. 2). Η κίνησή της αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει την Τουρκία σε περαιτέρω αντίδραση, καθώς η Ε.Ε. έχει ήδη υποχωρήσει αρχικά, επιμονή στη διεκδίκηση των αξιώσεων και εν τέλει μεγαλύτερη επιδείνωση των σχέσεων τους (ΤΟΥΡΚΙΑ 2).
  • Το έβδομο σενάριο είναι η Τουρκία, βλέποντας ότι η μη συμμόρφωσή της ως προς τις δεσμεύσεις της δεν αποφέρει κάποιο όφελος και ότι η Ε.Ε. παραμένει αμετακίνητη στις θέσεις τις (Ε.Ε. 2), να αποφασίσει να υποχωρήσει ως προς τη ρητορική και την αδιάλλακτη στάση της και να εκπληρώσει κάποιες από τις υποχρεώσεις της (ΤΟΥΡΚΙΑ 2).
  • Αντιθέτως, το όγδοο σενάριο είναι η Ε.Ε., φοβούμενη τη διάλυση της Συμφωνίας και το προβλήματα που αυτή θα επέφερε στην ήδη πλημμυρισμένη με προσφυγικά κύματα Ευρώπη, να αντιδράσει στην τουρκική αδιαλλαξία και στις ακόμη περισσότερες αξιώσεις εκ μέρους της Τουρκίας (ΤΟΥΡΚΙΑ 1), με συνέχιση της υποχωρητικής της στάσης και με μερικές επιπλέον παραχωρήσεις προς την Τουρκία (Ε.Ε.2 ). Η αντίδραση αυτή θα είχε ως πιθανή κίνηση από την πλευρά της Τουρκίας να είναι η υιοθέτηση μια λιγότερο άκαμπτης στάσης όσον αφορά τους όρους της Συμφωνίας και την ακόλουθη βελτίωση των σχέσεων της με την Ε.Ε. (ΤΟΥΡΚΙΑ 2), καθώς θα έχει ήδη κερδίσει κάποιες από τις διεκδικήσεις της.
  1. Σαν ένατο σενάριο, η Τουρκία θα μπορούσε βλέποντας τις παραχωρήσεις εκ μέρους της Ε.Ε.(Ε.Ε 1 και Ε.Ε. 2), να εκμεταλλευτεί ακόμη περισσότερο την ευρωπαϊκή διαλλακτικότητα και να εμφανίσει πρόσθετε αξιώσεις χωρίς καμία αλλαγή των δικών της θέσεων (ΤΟΥΡΚΙΑ 2).
  2. Το δέκατο και τελευταίο πιθανό σενάριο είναι την υποχωρητική στάση της Ε.Ε. (Ε.Ε. 1), να ακολουθήσει μια εξίσου υποχωρητική στάση εκ μέρους της Τουρκίας ως δείγμα καλής θελήσεως (ΤΟΥΡΚΙΑ 1). Αυτή η στάση θα μπορούσε να εκφραστεί με παύση της απειλητικής ρητορικής σχετικά με το άνοιγμα των τουρκικών συνόρων και την αποχώρηση από τη Συμφωνία ή με κάποιες μεταρρυθμίσεις στο εσωτερικό της ως δείγμα τήρησης των όρων της Συμφωνίας. Τα δείγματα συμμόρφωσης της Τουρκίας θα οδηγούσαν την Ε.Ε. σε περαιτέρω προσεγγιστικές κινήσεις, π.χ. επανέναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων, και βελτίωση των σχέσεων μαζί της (Ε.Ε. 2). Κατά συνέπεια η Τουρκία, βλέποντας ότι η συνεργασία με την Ευρώπη προχωράει αποφέροντας της οφέλη, θα οδηγούταν σε έστω μερική συμμόρφωση ως προς τις δεσμεύσεις της και σε συνεργασία με την Ε.Ε., έτσι ώστε να εξασφαλιστεί η ομαλή λειτουργία της επωφελούς και για τα δύο μέρη Συμφωνίας (ΤΟΥΡΚΙΑ 2).

Επίλογος-Συμπεράσματα

Οι σχέσεις ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την Τουρκία βρίσκονται σε ένα σημαντικό σημείο καμπής. Η Συμφωνία για το Προσφυγικό προοριζόταν να είναι ένα μέσο συνεργασίας και προσέγγισης των δύο μερών, μια συμφωνία από την οποία και τα δύο μέρη θα έβγαιναν κερδισμένα. Μέχρι τώρα όμως, αυτό που  μπορούμε να παρατηρήσουμε είναι μια όλο και μεγαλύτερη ιδεολογική και θεσμική απομάκρυνση των δύο δρώντων.

Αρχικά η απροθυμία της Τουρκίας να εκπληρώσει τις δεσμεύσεις που είχε αναλάβει προκειμένου να λάβει τα «ανταλλάγματα» που προσφέρθηκαν από την Ε.Ε. ώστε να επισφραγιστεί η Συμφωνία και εν συνεχεία η αδιάλλακτη στάση της Ε.Ε. σχετικά με την εκπλήρωση όλων προαπαιτούμενων, ήταν οι αιτίες που οδήγησαν στην αρχικοί απομάκρυνση των δύο μερών. Επίσης, σημαντικό σημείο στην μέχρι τώρα εξέλιξης της διμερούς σχέσης υπήρξε η απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία και οι εξελίξεις που την ακολούθησαν στο εσωτερικό της χώρας (αδιάκριτες διώξεις, κλπ.). Οι σχέσεις τους βρίσκονται σε τέτοια κατάσταση που ήδη λίγο πριν την ανακοίνωση του «παγώματος» των ενταξιακών διαπραγματεύσεων από την Ευρωβουλή, ο Ερντογάν είχε κάνει λόγο για άλλες εναλλακτικές που υπάρχουν για την Τουρκία, υποδεικνύοντας στο συνασπισμό ασφαλείας «Σαγκάη 5»[3].

Αυτή τη στιγμή είναι δύσκολο να προβλέψει κάποιος πως ακριβώς θα εξελιχθεί η κατάσταση από εδώ και πέρα. Μέχρι στιγμής και οι δύο πλευρές μοιάζουν να είναι ανυποχώρητες όσον αφορά τις θέσεις τους, αλλά κάποια στιγμή κάποια από τις δύο θα πρέπει να αλλάξει την άκαμπτη στάση της αλλιώς οι σχέσεις Ε.Ε.-Τουρκίας θα οδηγηθούν σε αδιέξοδο και το κόστος θα είναι μεγάλο και για τις δύο. Το ερώτημα είναι, αν συμβεί κάτι τέτοιο, ποια από τις δύο θα υποχωρήσει πρώτη. Θα μπορούσε να είναι η Ε.Ε. λόγω του φόβου διάλυσης της Συμφωνίας και των συνεπειών που θα είχε αυτό για την Ευρώπη, αλλά και υπό τον φόβο στροφής της Τουρκίας προς άλλες «συμμαχίες», π.χ. Σαγκάη 5 (ηγετικά μέλη της οποίας αποτελούν η Ρωσία και η Κίνα), και των συνεπειών που θα είχε κάτι τέτοιο γενικά για τη Δύση. Θα μπορούσε όμως να είναι και η Τουρκία βλέποντας ότι έχει περισσότερα να χάσει αν απομακρυνθεί από Ευρωπαϊκή Ένωση παρά αν συμπορευθεί με τις ευρωπαϊκές και αξίες και συμμορφωθεί ως προς τις δεσμεύσεις που έχει αναλάβει.

 

Βιβλιογραφία-Παραπομπές

  • Newsroom, CNN Greece. ««Πάγο» στις ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας βάζουν οι ευρωβουλευτές.» 24 Νοέμβριου 2016. http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/55848/pago-stis-entaxiakes-diapragmateyseis-tis-toyrkias-vazoyn-oi-eyrovoyleytes.
  • Newsroom,CNN Greece. «Η συμφωνία Ε.Ε-Τουρκίας για το προσφυγικό.» CNN Greece. 18 Μαρτίου http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/25744/h-symfonia-e-e-toyrkias-gia-to-prosfygiko.
  • gr. «Έτινγκερ: Να διατηρηθεί η επικοινωνία με την Τουρκία ιδίως λόγω Κυπριακού και προσφυγικού.» 20 Ιουλίου 2016. http://www.skai.gr/news/world/article/320804/etinger-na-diatirithei-i-epikoinonia-me-tin-tourkia-idios-logo-kupriakou-kai-prosfugikou/.
  • Wladman , Don E., και Elizabeth J. Jensen. «Βιομηχανική Οργάνωση Θεωρία και Πράξη, ΤΟΜΟΣ I.»,σελ. 168-180. Αθήνα: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΕΛΛΗΝ, 2009.
  • Ευρωπαϊκή Επιτροπή. «Η Ε.Ε. και η προσφυγική κρίση.» Ιούλιος 2016. http://publications.europa.eu/webpub/com/factsheets/refugee-crisis/el/.
  • Ρ., Αντωνόπουλος. «Ερντογάν: Όχι στην ΕΕ πάση θυσία, υπάρχει και η «Σαγκάη 5» euractiv.gr. 21 Νοεμβρίου 2016. http://www.euractiv.gr/section/dievrinsi/news/erntogan-ochi-stin-ee-pasi-thysia-yparchi-ke-i-sagkai-5/.
  • Σ., Μιχαλόπουλος. «Βερολίνο: Καμία «χαλάρωση» των ευρωπαϊκών αξιών προς την Τουρκία λόγω προσφυγικού.» gr. 12 Απριλίου 2016. http://www.euractiv.gr/section/evropaika-diethni/news/verolino-kamia-chalarosi-ton-evropaikon-axion-pros-tin-tourkia-logo-prosfigikou/.

Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. ««Δήλωση ΕΕ-Τουρκίας, 18 Μαρτίου 2016»» www.consilium.europa.eu. 18 Μαρτίου 2016. http://www.consilium.europa.eu/el/press/press-releases/2016/03/18-eu-turkey-statement/.

[1] skai.gr. «Έτινγκερ: Να διατηρηθεί η επικοινωνία με την Τουρκία ιδίως λόγω Κυπριακού και προσφυγικού.» 20 Ιουλίου 2016. http://www.skai.gr/news/world/article/320804/etinger-na-diatirithei-i-epikoinonia-me-tin-tourkia-idios-logo-kupriakou-kai-prosfugikou/.

 

[2] Ρ., Αντωνόπουλος. «Ερντογάν: Όχι στην ΕΕ πάση θυσία, υπάρχει και η «Σαγκάη 5»» www.euractiv.gr. 21 Νοεμβρίου 2016. http://www.euractiv.gr/section/dievrinsi/news/erntogan-ochi-stin-ee-pasi-thysia-yparchi-ke-i-sagkai-5/.

 

[3] Ρ., Αντωνόπουλος. «Ερντογάν: Όχι στην ΕΕ πάση θυσία, υπάρχει και η «Σαγκάη 5»» www.euractiv.gr. 21 Νοεμβρίου 2016. http://www.euractiv.gr/section/dievrinsi/news/erntogan-ochi-stin-ee-pasi-thysia-yparchi-ke-i-sagkai-5/.

Τομέας Ευρω-Ατλαντικών Μελετών

Ομάδα ΝΑΤΟ-Ευρωπαϊκή Ένωση