ΜΠΟΚΟ ΧΑΡΑΜ – ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΑΠΕΙΛΗΣ Δημήτρης Τσεντούρος

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η Μπόκο Χαράμ ή ελληνιστί ΄΄η (δυτική) απάτη απαγορεύεται΄΄ ονομάζεται επίσης και ΄΄al-Wilayat al-Islamiyya Gharb Afriqiyyah΄΄[1] ή ΄΄Jama’at Ahl as-Sunnah lid-Da’wah wa’l-Jihad΄΄[2] αποτελεί μια ισλαμική εξτρεμιστική οργάνωση που εδρεύει στην βορειοανατολική Νιγηρία, στην πόλη Μαϊντουγκούρι. Ιδρύθηκε το 2002 από τον Μοχάμεντ Γιουσούφ ως σουνιτική φονταμενταλιστική σέκτα, επηρεάστηκε απ’ το κίνημα Ουαχάμπι και ενστερνίστηκε μια αυστηρή μορφή του νόμου της Σαρία.

Ο Γιουσούφ αρχικά εδραίωσε μια θρησκευτική κοινότητα που προσέλκυσε φτωχές μουσουλμανικές οικογένειες απ’ την Νιγηρία και άλλες γειτονικές περιοχές. Πολιτικός της στόχος, η δημιουργία ενός ισλαμικού κράτους και το πρόσφορο έδαφος για τη στρατολόγηση νεαρών τζιχαντιστών. Μετά το 2009 η οργάνωση αρχίζει να εξοπλίζεται και ακολουθούν συγκρούσεις με την αστυνομία. Τον Γιουσούφ, τον οποίο εκτελούν οι αρχές, διαδέχεται ο Αμπουμπακάρ Σεκάου που ριζοσπατικοποιεί την οργάνωση. Ο νέος ηγέτης εντείνει την αντιδυτική ρητορία του και στοχεύει στην ανατροπή της διεφθαρμένης κυβέρνησης. Η Μπόκο Χαράμ εξαπολύει αμερόληπτες επιθέσεις σε όλη την Νιγηρία, ανακοινώνει χαλιφάτο στις περιοχές που καταλαμβάνει και προσδένεται στο ισλαμικό κράτος. Ωστόσο μετά το 2016 αρχίζει να συρρικνώνεται και διασπάται σε δύο στρατόπεδα αφού το ισλαμικό κράτος ανακηρρύσει τον Αμπού-Μουσάμπ αλ-Μπαρνάουι ως ηγέτη της ομάδας, προκαλώντας την αντίδραση του Σεκάου.

Σκοπός του παρόντος πονήματος είναι η αξιολόγηση της απειλής που προβάλλει η Μπόκο Χαράμ μέσα απ’ την λεπτομερή διερεύνηση της σύστασης, των δυνατοτήτων και των προθέσεων της. Επίσης θα επιχειρηθεί μια πρόβλεψη για την εξέλιξη της, με την μορφή τριών πιθανών σεναρίων που μπορεί να ακολουθήσει η οργάνωση, έχοντας ως πυξίδα τις ιδιαίτερες αιτίες που την δημιούργησαν.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ– ΔΟΜΗ – ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ

Η Μπόκο Χαράμ ενεργεί κυρίως στην βορειοανατολική Νιγηρία αφού τα μέλη της είναι εξοικιωμένα με το ιδιαίτερο έδαφος ενώ είναι ενεργή και στα συνορεύοντα κράτη του Τσάντ, Νίγηρα και Καμερούν. Παρότι είναι οργανωμένη σε ιεραρχική δομή με έναν επικεφαλής, η ομάδα έχει την ικανότητα να επιχειρεί ως μυστικός πυρήνας χρησιμοποιώντας ένα σύστημα δικτύου με επιμέρους μονάδες από 300 ή και 500 μαχητές η καθεμία, ενώ συνολικά το ανθρώπινο δυναμικό της φτάνει τις 9.000(στοιχεία CIA).

Από τα πρώτα χρόνια της εμφανίζει ένα συνεχώς αυξανόμενο στρατιωτικό χαρακτήρα. Πολύ γρήγορα μετά το θάνατο του Γιουσούφ η οργάνωση μετατρέπεται σε τρομοκρατική ομάδα που εύκολα παρασύρεται σε απροκάλυπτες σφαγές. Το 2009 τα μέλη της χρησιμοποιούν βασικές τακτικές όπως τα drive-by shootings[3], κυρίως εναντίον αστυνομικών μονάδων (Ιούλιος 2009 στο Μπαούτσι), που δεν έχρηζαν ιδιαίτερης εκπαίδευσης. Από το 2010 οι επιθέσεις γίνονται σταδιακά πιο εξελιγμένες και θανατηφόρες (Ιούνιος 2011 βομβιστική επίθεση στα αστυνομικά κεντρικά της Αμπούτζα) και συγκεκριμένα με τη χρήση εκρηκτικών που η οργάνωση αποκτά απ’ την Αλ- Κάεντα[4] και την κοινή τους άσκηση στο ισλαμικό Μαχρέμπ(AQUIM)[5]. Αργότερα η Μπόκο Χαράμ εξελίσσεται από ένα μοντέλο ανοικτού δικτύου σε ένα κλειστό συγκεντρωτικό σύστημα με έδρα των επιχειρήσεων της, το απομονωμένο δάσος της Σαμπίσα. Αυτό είναι το σημείο καμπής που αλλάζει τα δεδομένα όσον αφορά την δυναμική της σύγκρουσης και δυσκολεύει την ζωή των νιγηριανών αστυνομικών δυνάμεων.

Η Μπόκο Χαράμ διαθέτει άκρως αποτελεσματικoύς και καλά εκπαιδευμένους μαχητές που στρατολογεί κυρίως απ’ την εθνοτική ομάδα των Κανούρι[6] ενώ κύριο γνώρισμα της αποτελεί η επικοινωνία μέσω βιντεοσκοπημένων μηνυμάτων. Αρχικά το σήμα κατατεθέν της ήταν η χρήση μοτοσυκλετών με βασικούς στόχους την αστυνομία, διεφθαρμένους πολιτικούς αλλά και χριστιανούς ιερείς. Αργότερα η ομάδα επιχείρησε πιο ριψοκίνδυνες επιθέσεις όπως βομβιστικές επιθέσεις σε εκκλησίες, στρατιωτικές βάσεις, σε αστυνομικά γραφεία και στα κεντρικά κτίρια των Η.Ε της Αμπούτζα. Υπάρχουν αναφορές για στρατολόγηση παιδιών έως και έξι χρονών που πιο εύκολα μπορούν να μεταφέρουν βόμβες σε ναούς ή αγορές. Επίσης πολλές απ’ τις γυναίκες και τα κορίτσια, που έχουν απαχθεί ανά περιόδους, (Απρίλιος 2014 απαγωγή 276 κοριτσιών από σχολείο στο Τσιμπόκ), χρησιμοποιούνται και για επιθέσεις αυτοκτονίας.

Σήμερα η Μπόκο Χαράμ παρουσιάζει μια δομή ομπρέλας με συμπαγή οργάνωση μόνο σε επίπεδο ηγεσίας. Κατ’ επέκταση κάποιες κυψέλες μπορεί να δράσουν αυτόνομα, στρατολογώντας δικούς τους μαχητές για προσωπικά οφέλη. Κάτω απ’ την ηγεσία υπάρχει το συμβούλιο της Σούρα.[7]

Όσον αφορά τους στόχους η Μπόκο Χαράμ προτιμούσε αρχικά τα κρατικά και ομοσπονδιακά κτίρια, περιλαμβανομένων αστυνομικών τμημάτων και φυλακών αλλά υπό την ηγεσία του Σεκάου προσανατολίζεται περισσότερο σε σχολεία, ναούς, αγορές αλλά και ολόκληρες πόλεις. Ενώ μέχρι και σήμερα βασίζεται σε εμπρησμούς (Αύγουστος 2016 στη πόλη Καντούνα) και μικροεξοπλισμό για την πλειοψηφία των επιθέσεων της, καταφεύγει σε IEDS(αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς) και επιθέσεις αυτοκτονίας απ’ το 2011 ενώ και χρήση μαχαιριών απ’ το 2014 (Φεβρουάριος 2014 στο χωριό Ίζγκε).[8] Το 2014 ο κυβερνήτης της πόλης Μπόρνο, Κασίμ Σετίμα, παραδέχεται ότι η Μπόκο Χαράμ είναι καλύτερα εξοπλισμένη και υποκινείται από ιδιαίτερα κίνητρα που την καθιστούν ανώτερη απ’ τον ίδιο το στρατό.[9]

Όσον αφορά την δομή και τις δυνατότητες της, δείχνει λοιπόν πως μπορεί να εξελίσσεται ακόμη και όταν βρίσκεται απομονωμένη ενώ η άναρχη οργάνωση της μπορεί να εμφανίζει λειτουργικά προβλήματα αλλά ταυτοχρόνως την καθιστά ιδιαίτερα απρόβλεπτη.                       

  •        ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ

Η ομάδα χρηματοδοτείται κυρίως από το AQIM, τοπικές πηγές και επικερδείς εγκληματικές δραστηριότητες ενώ κερδίζει χρήματα από την προστασία τοπικών κυβερνητών και εξωτερικές δωρεές.[10] Αποκτά πόρους από απαγωγές, ληστείες τραπεζών και εκβιασμούς. Μέσω των επιδρομών της σε στρατιωτικές βάσεις και τράπεζες απέκτησε τον έλεγχο σύχρονου εξοπλισμού και αμυδρές ποσότητες χρημάτων. Το 2016 πάντως αναφορές συναινούν στο ότι η Μπόκο Χαράμ υποφέρει από δυσχερή οικονομικά στοιχεία.

  •  ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ

Όσον αφορά τις προθέσεις της η Μπόκο Χαράμ στοχέυει κυρίως στη δημιουργία ισλαμικού κράτους στη Νιγηρία. Ειδικότερα αποσκοπεί στην επέκταση της Σαρία ώστε να γίνει η υπέρτατη πηγή νόμου. Αρχικά, οι απαιτήσεις της παρέμεναν τοπικές και συγκεντρωμένες στη φτώχεια και στην ανεργία της χώρας. Ο Γιουσούφ κατηγορούσε τους μουσουλμάνους για τη συμμετοχή τους σε δυτικές συνήθειες. Όμως οι συγκρούσεις χριστιανών και μουσουλμάνων και η αστυνομική βία ανάγκασαν την οργάνωση να αντιδράσει και να ριζοσπατικοποιηθεί.

Υπό τον Σεκάου, η Μπόκο Χαράμ κηρρύτει ιερό πόλεμο και εντείνει τις επιθέσεις της ώστε να απαλλάξει τη Νιγηρία από κάθε δυτικό στοιχείο ανατρέποντας παράλληλα την διεφθαρμένη κυβέρνηση. Δεν δείχνει κανένα έλεος ούτε στους Χριστιανούς ούτε στους μουσουλμάνους και θέτει ώς κύριο στόχο την εδραίωση ενός σκληρού ισλαμικού νόμου και την τοποθέτηση εγκληματικών δικαστηρίων της Σαρία στην Νιγηρία.[11]

Βάσει των παραπάνω στοιχείων η Μπόκο Χαράμ αποδεικνύεται ιδιαιτέρως επικίνδυνη τρομοκρατική οργάνωση ενώ τα στοιχεία της CIA την αναφέρουν ως την πιο θανατηφόρα τρομοκρατική ομάδα. Βασίζεται στην στρατολόγηση νεαρών άνεργων ανθρώπων και αναζωογονείται με την εναντίωση στην, δυτικά επηρεασμένη, κυβέρνηση και το διεφθαρμένο κράτος και τονίζει την σύνδεση του με την εξαθλίωση και την έντονη εγκληματικότητα. Είναι εξαιρετικά ανθεκτική διότι στηρίζεται στο θεμελιώδες αναπτυξιακό και εκπαιδευτικό κενό μεταξύ βορρά και νότου. Έχει ως βασικές αιτίες δημιουργίας την στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων και την ανισότητα. Άλλες αιτίες ανάδυσης της αποτελούν η χρόνια βρετανική αποικιοποίηση, η έντονη φτώχεια και το οξύμωρο της υποανάπτυκτης υποδομής στην πρώτη χώρα παραγωγής πετρελαίου στην Αφρική.[12] ΄΄Η Μπόκο Χαράμ είναι σύμπτωμα δεκαετιών αποτυχημένων κυβερνήσεων και κατάχρησης των ελίτ που τελικά οδήγησαν σε κοινωνικό χάος΄΄[13].

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΑΠΕΙΛΗΣ-ΑΝΑΛΥΣΗ 

     Έχοντας υπόψη τα γενικά χαρακτηριστικά της Μπόκο Χαράμ αλλά και τις αιτίες που την ανάγκασαν να μετατραπεί από μια αντισυμβατική κοινότητα σε τρομοκρατική ομάδα προκύπτουν ορισμένα ασφαλή συμπεράσματα και μια προσγειωμένη πρόβλεψη για την περαιτέρω εξέλιξη της.

Αν και διατηρεί χαμηλό προφίλ η Μπόκο Χαράμ σήμερα ακόμα επιτίθεται σε απομονωμένα χωριά. Παρά την ανακήρυξη της ως ΄΄πρακτικά ηττημένη΄΄ και παρά τα εξωτερικά εμπόδια, συνεχίζει να προσελκύει νεοσύλλεκτους. Ενώ δείχνει να χάνει την ισχύ της και να συρρικνώνεται, παραμένει ενεργή και άκρως επικίνδυνη γιατί η ιδεολογία που τη γεννά στηρίζεται στο θεμελιώδες χάσμα φτώχειας-πλούτου.

Όσον αφορά το μέλλον της, η Μπόκο Χαράμ πρέπει να προσδιορίζεται από την ανθεκτικότητα που της προσφέρουν οι ζωογόνες δυνάμεις της και απ’ την προσαρμοστικότητα που επιδεικνύει στις επιμέρους περιστάσεις. Βάσει αυτών υπάρχει η δυνατότητα για την ανάδειξη τριών πιθανών σεναρίων.

Πιθανό σενάριο: Η Μπόκο Χαράμ παρά την συρρίκνωση και την αποδυνάμωση της θα βρεί τις κατάλληλες προϋποθέσεις και τις συνθήκες για να επανακάμψει. Δεν αποκλείεται βέβαια να επανεμφανιστεί με νέο ηγέτη ή ίσως και νέο όνομα.

Λιγότερο πιθανό σενάριο: Η Μπόκο Χαράμ θα παραμείνει στάσιμη και πρακτικά ανενεργή. Δηλαδή θα συνεχιστεί η άτονη κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει την τελευταία περίοδο που την θέτει εν μέσω φθοράς και αφθαρσίας.

Απίθανο σενάριο: Η Μπόκο Χαράμ θα συνεχίσει να χάνει έδαφος ώσπου θα εξουδετερωθεί ολοκληρωτικά. (Κάτι τέτοιο είναι αδύνατο να συμβεί εκτός αν βρεθεί το αντίδοτο στην οικονομική και κοινωνική ανισότητα της Νιγηρίας.)

EDITOR: SOFIA TZAMARELOY Intelligence Research Team Coordinator.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

Aly Sergie M. and Johnson T.

΄΄Boko Haram΄΄ (March 5, 2015).

http://www.cfr.org/nigeria/boko-haram/p25739

(2017, 3 Απριλίου).

Agbiboa Egiegba D.

΄΄The ongoing campaign of terror in Nigeria: Boko Haram versus the State.΄΄

(2013).

http://www.stabilityjournal.org/articles/10.5334/sta.cl/

(2017, 6 Απριλίου).

Delman, E.

΄΄The world’s deadliest terrorist organization.΄΄

(November 18, 2015).

https://www.theatlantic.com/international/archive/2015/11/isis-boko-haram-terrorism/416673/

(2017, 3 Απριλίου).

Olukayode M. & Muhammad M.

΄΄Nigeria Torn Asunder as Boko Haram Drive Fuels Caliphate Threat.΄΄

(January 29, 2015).

https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-01-28/nigeria-torn-asunder-as-boko-haram-drive-fuels-caliphate-threat

(2017, 6 Απριλίου).

Onuoh, F.

΄΄Nigeria Islamists better armed, motivated than army: governor΄΄

(February 17, 2014).

http://www.reuters.com/article/us-nigeria-violence-idUSBREA1G1AO20140217

(2017, 6 Απριλίου)

Salem, S.

΄΄Boko Haram terror unmasked.΄΄

(February 2017),

http://www.theage.com/news/news2.htm

(2017, 4 Aπριλίου).

Smith, M. 2016,

΄΄Boko Haram: Inside Nigeria’s Unholy War.΄΄,

I.B.Tauris, London.

΄΄Boko haram-MAPPING MILITANT ORGANIZATIONS.΄΄

(26 August 2016).

http://web.stanford.edu/group/mappingmilitants/cgi-bin/groups/view/553?highlight=boko+haram

(2017, 3 Απριλίου).

΄΄Boko Haram΄΄,

https://www.counterextremism.com/threat/boko-haram

(2017, 6 Απριλίου).

΄΄Nigerians living in poverty rise to nearly 61%΄΄,

(13 February 2012).

http://www.bbc.com/news/world-africa-17015873

(2017, 6 Απριλίου).

΄΄Special Report: Boko Haram – between rebellion and jihad.΄΄,

(31 January 2012).

http://www.reuters.com/article/us-nigeria-bokoharam-idUSTRE80U0LR20120131

(2017, 6 Απριλίου).

΄΄Who are Nigeria’s Boko Haram Islamist group?΄΄,

(24 November 2016).

http://www.bbc.com/news/world-africa-13809501

(2017, 4 Απριλίου).

[1] ΄΄Το ισλαμικό κράτος της δυτικής αφρικανικής επαρχίας.΄΄

[2] ΄΄Ομάδα του λαού της Σούνα για κηρύγματα και ιερό πόλεμο.΄΄

[3] Επιθέση με χρήση μοτοσυκλέτας(ή άλλου οχήματος), εναντίον συγκεκριμένου στόχου με σκοπό να σοκάρει, επιτυγχάνοντας παράλληλα μια εύκολη διαφυγή και δυσκολία αναγνώρισης του δράστη.

[4] Σουνιτική τρομοκρατική οργάνωση που ιδρύθηκε το 1988 απ’ τον Οσάμα Μπίν Λάντεν στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής./Η Μπόκο Χαράμ τάσσεται υπέρ της Αλ-Κάεντα το 2011 στη βάση του κοινού τους αγώνα για την εδραίωση του ισλαμικού νόμου.(΄΄Special report:Boko Haram-Between rebellion and jihad.΄΄, Reuters.)

[5] Σαλαφική τρομοκρατική οργάνωση ιδρύσασα το 2007 υπό την καθοδήγηση της Αλ-Κάεντα με στόχο την ανατροπή της αλγερινής κυβέρνησης.

[6] Εθνότητα που αποτελεί πλειοψηφία στο Μαϊντουγκούρι και κυριαρχεί στις τάξεις της Μπόκο Χαράμ.(΄΄Who are Nigeria’s Boko Haram Islamist group?΄΄, BBC News.)

[7] 30 μελές σώμα λήψης αποφάσεων που καθοδηγεί τους τοπικούς πυρήνες. Αυτοί διαφέρουν ανα τόπο και τακτική εξειδίκευση και ποικίλλουν σε μαχητές, τεχνικούς εκρηκτικών μηχανισμών, ειδικούς πληροφοριών και παρακολούθησης καθώς και μια ιατρική επιτροπή.(΄΄Boko Haram.΄΄Counter Extremism Project.)

[8] Delman Edward, ΄΄The World’s Deadliest Terrorist Organization.΄΄, The Atlantic, November 18, 2015.

[9] Onuoh Felix, ΄΄Nigeria Islamists better armed, motivated than army: governor.΄΄, Reuters, February 17, 2014.

[10] Olukayode Michael & Muhammad Mustapha, ΄΄Nigeria torn asunder as Boko Haram drive fuels caliphate threat.΄΄, Bloomberg, January 29, 2015.

[11] Agbiboa Egiegba Daniel, ΄΄The ongoing campaign of terror in Nigeria: Boko Haram versus the State.΄΄, Stability Journal, 2013.

[12] Η Νιγηρία είναι η πρώτη οικονομική δύναμη της Αφρικής αλλά περισσότερο απ’ το 60% του πληθυσμού ζεί κάτω απ’ το όριο της φτώχειας.(΄΄Nigerians living in poverty rise to nearly 61%.΄΄, BBC News, February 13, 2012.΄΄)

[13] Ngwodo Chris, αναλυτής.