«Οι FONOPs της Νότιας Κινεζικής Θάλασσας στην εποχή Τράμπ» *Του Κωνσταντίνου Καρανικολού

To USS Decatur (DDG-73) επιχειρεί στην ΝΚΘ στις 13 Οκτωβρίου 2016
Πηγή: news.usni.org

 

 

Εισαγωγή

To παρόν άρθρο έχει σκοπό να συμπληρώσει την εν εξελίξει έρευνα σχετικά με την Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και τους ανταγωνισμούς στην Νότια Κινεζική Θάλασσα (ΝΚΘ)[1] ή (ίσως πιο σωστά) σχετικά με την «απάντηση» των ΗΠΑ έναντι αυτής, και να εμπλουτίσει έτι περαιτέρω την λιγοστή ελληνική αρθρογραφία και βιβλιογραφία που άπτεται του θέματος των ζητημάτων της ΝΚΘ.

Η επιλογή του χρόνου που εκπονείται το συγκεκριμένο άρθρο δεν είναι τυχαία καθώς γίνεται στον απόηχο της επίσκεψης του Τράμπ στην Ασία (3-14 Νοεμβρίου 2017) και ιδιαίτερα της συνάντησης του με τον Πρόεδρο της Λαικής Δημοκρατίας της Κίνας Σι Τζινπίνγκ.

Από τα τέλη της θητείας του Προέδρου Ομπάμα αλλά κυριώς από την έναρξη της θητείας Τράμπ έως σήμερα οι επιχειρήσεις FON (Freedom of Navigation) φαίνεται να έχουν αλλάξει τόσο σε συχνότητα όσο και σε χαρακτήρα με αποτέλεσμα να αρχίζει να γίνεται πλέον αισθητή η κριτική για την αναγκαιότητα τους αλλά και την την νομιμότητα – νομιμοποίηση υπό την οποία εκτελούνται.

Στο πρώτο μέρος του άρθρου κρίνεται σκόπιμη μία αναφορά και επεξήγηση ορισμένων όρων καθώς και του εν ισχύ νομικού πλαισίου υπό το οποίο εκτελούνται σήμερα οι FONOPs (Freedom of Navigation Operations), στο δεύτερο μέρος ακολουθεί μία αναφορά στο ιστορικό και τον σκοπό των FONOPs από την έναρξη τους έως και σήμερα και αναλύονται οι διαφοροποιήσεις που έχουν συντελεστεί στην συχνότητα και τον χαρακτήρα, ενώ στο τρίτο μέρος επισημαίνονται τα (κατά τον γράφων) σημαντικότερα συμπεράσματα και η ασκούμενη κριτική στις επιχειρήσεις FONOPs στην ΝΚΘ. Τέλος, στον επίλογο επιχειρείται μία πρόβλεψη για το μέλλον των επιχειρήσεων αυτών.

 

Μέρος Ι – Επεξήγηση Όρων και νομικού πλαισίου

 

            Για την καλύτερη κατανόηση των θαλάσσιων διεκδηκήσεων της Κίνας αλλά και την αμφισβήτηση των ΗΠΑ σε αυτές μέσω των επιχειρήσεων FON κρίνεται σκόπιμη η εξέταση του νομικού καθεστώτος-πλαισίου υπό το οποίο πραγματοποιούνται οι FONOPs. Το καθεστώς (regime) σύμφωνα με το οποίο οι ΗΠΑ νομιμοποιούν την διεξαγωγή των FONOPs σήμερα, είναι το Διεθνές Δίκαιο της Θαλάσσης ή πιο γνωστό ως Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της Θαλάσσης (United Nations Convention on the Law of the Sea-UNCLOS)[2] που υπογράφηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1982 στο Μοντέγκο Μπέυ της Τζαμάικα και τέθηκε σε ισχύ στις 16 Νοεμβρίου 1994[3]. Πρέπει δε να τονιστεί ότι η UNCLOS πραγματεύεται-ρυθμίζει τα θαλάσσια ζητήματα σε περίοδο ειρήνης για όλα τα πλοία, συμπεριλαμβανομένων και των πολεμικών.

Οι περιοχές-ζώνες στη θάλασσα όπως έχουν καθιερωθεί τόσο απο το εθιμικό όσο και από το συμβατικό Διεθνές Δίκαιο και που «απασχολούν» το παρόν άρθρο είναι η Χωρική Θάλασσα (ΧΘ) (Territorial Sea -TS), η Συνορεύουσα Ζώνη (Contiguous Zone) και η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) (Exclusive Economic Zone – EEZ). Όπως θα γίνει εμφανές στο δεύτερο μέρος του άρθρου, οι κυριότερες αμφισβητήσεις των ΗΠΑ αφορούν στον μη προβλεπόμενο, σύμφωνα με την UNCLOS, καθορισμό ή μη προβλεπόμενη εφαρμογή περιορισμών των τριών αυτών περιοχών-ζωνών.

            Σχετικά με το νομικό καθεστώς της Χωρικής Θάλασσας η UNCLOS καθορίζει ότι «η κυριαρχία του παράκτιου κράτους εκτείνεται, πέρα από την ηπειρωτική του επικράτεια και τα εσωτερικά του ύδατα και, στην περίπτωση αρχιπελαγικού κράτους, περά από τα αρχιπελαγικά του ύδατα, στην παρακείμενη θαλάσσια ζώνη που ορίζεται ως χωρική θάλασσα. Η κυριαρχία αυτή εκτείνεται και στον εναέριο χώρο πάνω από την χωρική θάλασσα καθώς και στο βυθό και υπέδαφός της»[4]. Ενώ σχετικά με το εύρος αυτής αναφέρει ότι «κάθε κράτος έχει το δικαίωμα να καθορίσει το εύρος της χωρικής του θάλασσας. Το εύρος αυτό δεν υπερβαίνει τα δώδεκα ναυτικά μίλια, μετρούμενα από γραμμές βάσεως καθοριζόμενες σύμφωνα με την παρούσα σύμβαση»[5]. Η αμφισβήτηση των ΗΠΑ μέσω των FONOPs είναι εν πολλοίς αποτέλεσμα της χρήσης λανθασμένων γραμμών βάσεως από την Κίνα

Συναφώς, θα πρέπει να εξεταστεί τι λαμβάνεται ως φυσική ακτογραμμή, τι ισχύει για τους ύφαλους και τι είναι οι ευθείες γραμμές βάσεις που χρησιμοποιούνται στον καθορισμό των χωρικών υδάτων στην ΝΚΘ. Συγκεκριμένα, η UNCLOS καθορίζει ότι «πλήν εάν άλλως προβλέπεται στην παρούσα σύμβαση, ως φυσική ακτογραμμή για την μέτρηση του εύρους της χωρικής θάλασσας λαμβάνεται η γραμμή της κατωτάτης ρηχίας κατά μήκος της ακτής»[6] ενώ για τους ύφαλους αναφέρει ότι «Στην περίπτωση νησιών που βρίσκονται πάνω σε κοραλλιογενείς ατόλλες ή νησιών που περιβάλλονται από υφάλους, η γραμμή βάσεως για την μέτρηση του εύρους της χωρικής θάλασσας είναι η προς την θάλασσα γραμμή κατωτάτης ρηχίας των υφάλων»[7]

Σχετικά με τις ευθείες γραμμές βάσεως καθορίζει ότι «σε περιοχές όπου η ακτογραμμή παρουσιάζει βαθιές κολπώσεις και οδοντώσεις, ή υπάρχει κατά μήκος της και σε άμεση γειτνίαση με αυτή, συστάδα νησιών, η μέθοδος των ευθειών γραμμών που συνδέουν κατάλληλα σημεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την χάραξη της γραμμής βάσεως από την οποια μετριέται το εύρος της χωρικής θάλασσας»[8].

Ιδιαίτερης προσοχής χρήζει η παράγραφος 4 του ίδιου άρθρου, καθώς εκτιμάται ότι αποτελεί ένα από τα «όπλα» στα χέρια (κυρίως) της Κίνας για την δημιουργία τεχνητών κατασκευών-τεχνητών νησιών στην ΝΚΘ αφού σύμφωνα με αυτήν «οι ευθείες γραμμές βάσεως δεν πρέπει να χαράσσονται προς ή από σκοπέλους εκτός εάν φάροι ή παρόμοιες εγκαταστάσεις που βρίσκονται μόνιμα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας έχουν κτισθεί επ’ αυτών[9] ή πλην των περιπτώσεων όπου η χάραξη των ευθειών γραμμών βάσεως προς και από αυτούς τους σκοπέλους έχει αναγνωρισθεί διεθνώς»[10].

Αντίστροφα, νομικά εργαλεία των ΗΠΑ για την εκτέλεση των FONOPs αποτελούν τόσο το Άρθρο 7 παρα. 6 που ορίζει ότι «το σύστημα των ευθειών γραμμών βάσεως δεν δύναται να εφαρμόζεται από ένα κράτος κατά τρόπο ώστε να αποκόπτει τη χωρική θάλασσα άλλου κράτους από την ανοικτή θάλασσα ή αποκλειστική οικονομική ζώνη»[11], δηλαδή πρακτική που εφαρμόζει σε ορισμένες περιπτώσεις η Κίνα, όσο και το Άρθρο 8 παρα. 2 σύμφωνα με το οποίο «όπου η καθιέρωση των ευθειών γραμμών βάσεως σύμφωνα με την μέθοδο που διαλαμβάνεται στο άρθρο 7, έχει ως αποτέλεσμα να περικλείσει ως εσωτερικά ύδατα περιοχές οι οποίες πριν δεν θεωρούνταν ως τέτοιες, το δικαίωμα αβλαβούς διέλευσης σύμφωνα με την παρούσα σύμβαση θα αναγνωρίζεται εντός των υδάτων αυτών»[12].

Μεγάλη σημασία αναφορικά με τις έμπρακτες αμφισβητήσεις των ΗΠΑ έναντι των υπερβολικών (excessive) θαλάσσιων αξιώσεων έχει και το Άρθρο 13 παρα. 2 καθώς καθορίζει ότι όταν «ο «σκόπελος» βρίσκεται καθ’ ολοκληρία σε απόσταση που υπερβαίνει το εύρος της χωρικής θάλασσας, από το ηπειρωτικό ή νησιωτικό έδαφος, τότε δεν έχει δική του χωρική θάλασσα»[13]. Η Κίνα μη εφαρμόζοντας αυτό το άρθρο αποδίδει μόνη της χωρικά ύδατα σε σκόπελους που δεν το δικαιούνται.

Επιπλέον, εξίσου σημαντική για την περαιτέρω κατανόηση της φύσης των εξεταζόμενων επιχειρήσεων είναι και η αποσαφήνιση του όρου «αβλαβής διέλευση» καθώς τα πολεμικά πλοία των ΗΠΑ, σύμφωνα με την επίσημη γραμμή της Κυβέρνησης τους, εκτελούν τις εν λόγω επιχειρήσεις υπό το καθεστώς αβλαβούς διελεύσεως. Στην UNCLOS αναφέρεται ότι «υπό τους όρους της παρούσας σύμβασης, τα πλοία όλων των κρατών παρακτίων ή άνευ ακτών απολαμβάνουν του δικαιώματος της αβλαβούς διέλευσης μέσω της χωρικής θάλασσας»[14] χωρίς να εξαιρούνται τα πολεμικά πλοία. Επίσης, υπάρχει μια σειρά ενεργειών που απαγορεύονται κατά την αβλαβή διέλευση, μεταξύ αυτών και «οποιαδήποτε άλλη ενέργεια που δεν έχει άμεση σχέση με τη διέλευση»[15]. Όμως, ενώ η διέλευση θα πρέπει να είναι συνεχής και ταχεία, εντούτοις «περιλαμβάνει το δικαίωμα κράτησης μηχανών και αγκυροβολίας, αλλά μόνον εφόσον αυτές αποτελούν συνήθη συμβάντα της ναυσιπλοίας ή καθίστανται αναγκαίες λόγω ανωτέρας βίας ή κινδύνου ή προς τον σκοπό παροχής βοήθειας σε πρόσωπα, πλοία ή αεροσκάφη τα οποία βρίσκονται σε κίνδυνο».

Η δεύτερη περιοχή-ζώνη στην οποία έγινε αναφορά στην αρχή του παρόντος μέρους είναι η Συνορεύουσα Ζώνη. Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει η UNCLOS «σε ζώνη που συνορεύει με τη χωρική του θάλασσα, η οποία ορίζεται ως συνορεύουσα ζώνη, το παράκτιο κράτος μπορεί να ασκεί τον έλεγχο που είναι απαραίτητος για να: α) εμποδίζει παραβίαση των τελωνειακών, δημοσιονομικών, μεταναστευτικών ή υγειονομικών του νόμων και κανονισμών στο έδαφός του ή στη χωρική του θάλασσα και β) τιμωρεί παραβιάσεις των παραπάνω νόμων και κανονισμών που διαπράχθηκαν στο έδαφός του ή στη χωρική του θάλασσα»[16]. Επιπροσθέτως, όσον αφορά τα όρια αυτής καθορίζεται ότι «η συνορεύουσα ζώνη δεν μπορεί να εκτείνεται πέρα από τα 24 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης από τις οποίες μετράται το πλάτος της χωρικής θάλασσας»[17]. Επομένως «μη προβλεπόμενη» χωρική θάλασσα συνεπάγεται με βεβαιότητα (στην περίπτωση των 24 ν.μ.) και «μη προβλεπόμενη» συνορεύουσα ζώνη από την μεριά της Κίνας.

Άλλοι όροι που ο γράφων κρίνει σκόπιμο να επεξηγηθούν είναι το «αρχιπελαγικό κράτος», το «αρχιπελαγικό κράτος» και οι αρχιπελαγικές γραμμές βάσης. Η UNCLOS ορίζει ότι «αρχιπελαγικό κράτος» είναι το «κράτος αποτελούμενο καθ’ ολοκληρία από ένα ή περισσότερα αρχιπελάγη[18] και, ενδεχομένως, και από άλλες νήσους» ενώ το «αρχιπέλαγος» ορίζεται ως το «σύμπλεγμα νήσων, περιλαμβανομένων και τμημάτων νήσων, αλληλοσυνδεόμενα ύδατα και άλλα φυσικά χαρακτηριστικά τα οποία είναι τόσο στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους ώστε να σχηματίζουν μιά αυτοτελή γεωγραφική, οικονομική και πολιτική ενότητα, ή που θεωρούνται ιστορικά ότι σχηματίζουν μιά τέτοια ενότητα»[19]. Τέλος, σε σχέση με το τι προβλέπεται για τέτοια κράτη, μεταξύ άλλων, καθορίζει ότι «ένα αρχιπελαγικό κράτος μπορεί να χαράσσει ευθείες αρχιπελαγικές γραμμές βάσης που να ενώνουν τα ακρότατα σημεία των πλέον απομακρυσμένων νήσων και σκοπέλων του αρχιπελάγους, υπό τον όρο ότι το ίχνος αυτών των γραμμών βάσης περιλαμβάνει τις κύριες νήσους και ορίζει μιά περιοχή στην οποία ο λόγος του εμβαδού των υδάτων της προς το εμβαδόν της ξηράς, συμπεριλαμβανομένων και των κοραλλιογενών ατόλλων θα είναι μεταξύ 1 προς 1 και 9 προς 1»[20]. Η Κίνα στην περίπτωση αυτή χρησιμοποιεί καταχρηστικά αρχιπελαγικές ευθείες γραμμές βάσεως χωρίς να είναι αρχιπελαγικό κράτος.

Για την περαιτέρω κατανόηση της ανάλυσης που ακολουθεί παρατίθενται και όσα αναγράφονται στα Άρθρα 55 και 60 του Μέρους V της UNCLOS για τον ορισμό της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) αλλά και για τα τεχνητά νησιά. Συγκεκριμένα, η αποκλειστική οικονομική ζώνη ορίζεται ως «η πέραν και παρακείμενη της χωρικής θάλασσας περιοχή, η υπαγόμενη στο ειδικό νομικό καθεστώς που καθιερώνεται στο παρόν μέρος, δυνάμει του οποίου τα δικαιώματα και οι δικαιοδοσίες του παράκτιου κράτους και τα δικαιώματα και οι ελευθερίες των άλλων κρατών διέπονται από τις σχετικές διατάξεις της παρούσας σύμβασης»[21].

Τέλος, για το ειδικό νομικό καθεστώς των τεχνητών νησιών αναφέρεται ότι «στην αποκλειστική οικονομική ζώνη, το παράκτιο κράτος έχει το αποκλειστικό δικαίωμα να κατασκευάζει, να επιτρέπει και να ρυθμίζει την κατασκευή, τη λειτουργία και τη χρησιμοποίηση: α) τεχνητών νήσων, β) εγκαταστάσεων και κτισμάτων για τους σκοπούς που προβλέπονται στο άρθρο 56 ή για άλλους οικονομικούς σκοπούς και γ) εγκαταστάσεων και κτισμάτων που μπορούν να εμποδίσουν την άσκηση των δικαιωμάτων του παράκτιου κράτους στη ζώνη»[22] άρα η αξίωση διευρυμένης ΑΟΖ από την Κίνα την νομιμοποιεί περαιτέρω στην αποκλειστική δημιουργία τεχνητών νήσων και κτισμάτων σε αυτήν. Όμως, οι τεχνητές νήσοι, οι εγκαταστάσεις και κτίσματα «δεν απολαύουν του καθεστώτος των νήσων. Δεν έχουν δική τους χωρική θάλασσα, και η παρουσία τους δεν επιδρά στην οριοθέτηση των χωρικών υδάτων, της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης»[23] ενώ αντίστοιχα για τους βράχους καθορίζεται ότι «οι βράχοι οι οποίοι δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή, δεν θα έχουν αποκλειστική οικονομική ζώνη ή υφαλοκρηπίδα»[24]. Η Κίνα εμπράκτως δεν εφαρμόζει τις διατάξεις των ανωτέρω δύο άρθρων, η δε μη εφαρμογή του συνόλου των ανωτέρω άρθρων της UNCLOS αποτελούν και την, σε μεγάλο βαθμό, βάση των ζητημάτων της ΝΚΘ και των επιχειρήσεων FONOPs.

 

Μέρος ΙΙ – Ιστορικό και Σκοπός των FONOPs

 

Άναφορικά με το πως ορίζεται στην UNCLOS η «Ελευθερία Ναυσιπλοίας» διαφωτιστικό είναι το Άρθρο 58 που καθορίζει ότι «στην αποκλειστική οικονομική ζώνη, όλα τα κράτη, παράκτια ή χωρίς ακτές, απολαμβάνουν, σύμφωνα με τις διατάξεις της παρούσας σύμβασης, τις ελευθερίες της ναυσιπλοΐας και υπέρπτησης καθώς και τα δικαιώματα τοποθέτησης υποβρυχίων καλωδίων και αγωγών που αναφέρονται στο άρθρο 87, ως επίσης και το δικαίωμα χρήσης των θαλασσών γι’ άλλους διεθνώς νόμιμους σκοπούς που συνδέονται με την ενάσκηση αυτών των δικαιωμάτων και που εναρμονίζονται με τις άλλες διατάξεις της παρούσας σύμβασης, ειδικώτερα στα πλαίσια της εκμετάλλευσης των πλοίων, των αεροσκαφών και των υποβρυχίων καλωδίων και αγωγών»[25] και συμπληρώνεται από το Άρθρο 87 που καθορίζει την ελευθερία ναυσιπλοίας στην Ανοικτή Θάλασσα.

Όμως, το πρόγραμμα των FONOPs σήμερα απευθύνεται σε ένα ευρύ πεδίο δικαιωμάτων που έχουν να κάνουν με την ναυσιπλοῒα και την υπέρπτηση όπως η αβλαβής διέλευση, ο πλους διελεύσεως[26], ο πλους σε αρχιπελαγικά ύδατα, ο πλους και υπέρπτηση σε ΑΟΖ και σε ανοικτή θάλασσα καθώς οι στρατιωτικές ασκήσεις εντός των ΑΟΖ και στην ανοικτή θάλασσα[27]. Επιπλέον, απευθύνεται σε υπερβολικές θαλάσσιες διεκδικήσεις που είναι ανακόλουθες με την UNCLOS και έχουν να κάνουν με μη διεθνώς αναγνωρισμένα ιστορικά δικαιώματα, με μη προβλεπόμενες γραμμές βάσης μέτρησης τόσο των χωρικών υδάτων όσο και των άλλων θαλάσσιων ζωνών, διεκδικήσεις χωρικής θάλασσας μεγαλύτερης των 12 ναυτικών μιλίων αλλά και αρχιπελαγικές διεκδικήσεις[28]. Από τα επιλεγμένα άρθρα του UNCLOS του πρώτου μέρους αλλά και τα μέχρι τώρα αναγραφόμενα στο παρόν μέρος γίνεται ευδιάκριτο ότι όλα αυτά τα «παθογόνα» χαρακτηριστικά και περιπτώσεις διεκδικήσεων τα συγκεντρώνει συνολικά η περίπτωση της ΝΚΘ[29] (Στο παρακάτω Σχήμα 1 φαίνονται παραστατικά όλες οι περιπτώσεις FONOPs).

 

 

Σχήμα 1-Πηγή: https://amti.csis.org/fonops-primer/

 

Ο λόγος για τον οποίο δημιουργήθηκαν αρχικά αυτές οι επιχειρήσεις ήταν η αυξημένη ανησυχία των ΗΠΑ για τις ολοένα και αυξανώμενες υπερβολικές θαλάσσιες διεκδικήσεις των νέων παράκτιων χωρών αλλά και παραδοσιακών ναυτικών δυνάμεων μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο και κυρίως τις δεκαετίες 1960 και 1970[30]. Έτσι, από το 1978 υπήρχε μεγάλη συναίνεση στο εσωτερικό των ΗΠΑ σχετικά με την προετοιμασία και ετοιμότητα των ΗΠΑ να διεκδικήσουν τα δικά τους θαλάσσια δικαιώματα έναντι αυτών των διεκδικήσεων. Το αποτέλεσμα ήταν η έναρξη των επιχειρήσεων FON το 1979 ως «διατήρηση και επίδειξη της μη συναίνεσης με τις υπερβολικές θαλάσσιες διεκδικήσεις από παράκτια κράτη»[31].

Οι FONOPs αποτελούνται από τρία σκέλη, από το στρατιωτικό με την επιχειρησιακή παρουσία των πολεμικών πλοίων, από το διπλωματικό με διπλωματικές διαμαρτυρίες από το Department of State και τρίτον από το νομικό με συναντήσεις εκπροσώπων του Department of State ή του Department of Defense με τους αντιπροσώπους άλλων χωρών για την σταθερότητα και συνέπεια με το Διεθνές Δίκαιο. Η τρι-σκελής αυτή προσέγγιση έχει ονομαστεί και ως προσέγγιση «φτερού και σφυριού»[32].

Οι πρώτες καταγραφές για την επιχειρησιακή παρουσία πολεμικών πλοίων με σκοπό τις FONOPs παρέχονται με την έναρξη των ετήσιων αναφορών FONOPs (οικονομικό έτος 1991). Οι αναφορές αυτές γνωστοποιούνται στο τέλος κάθε οικονομικού έτους από το 1991 έως και σήμερα. Στο σημείο αυτό πρέπει να τονιστεί ότι οι ΗΠΑ πραγματοποιούν τις επιχειρήσεις FON σε όλες τις Θάλασσες και Ωκεανούς ακόμα και έναντι κρατών με τις οποίες οι ΗΠΑ είναι σύμμαχοι ή διατηρούν φιλικές σχέσεις[33] (όπως άλλωστε αναλύθηκε και παραπάνω αυτός ήταν και ο σκοπός δημιουργίας τους) όμως το παρόν άρθρο εστιάζει μόνο σε αυτές που εκτελούνται στην ΝΚΘ. Στον ακόλουθο χάρτη (Χάρτης 1) παρουσιάζονται όλες οι FONOPs από το 1991 έως το 2016. Εύκολα βέβαια μπορεί κανείς να διακρίνει ότι ο μεγαλύτερος αριθμός FONOPs έχει πραγματοποιηθεί στην ΝΚΘ.

Σε διπλωματικό επίπεδο οι ΗΠΑ κινήθηκαν ήδη από τον Μάρτιο του 1983 όταν απάντησαν σε αιτήματα αρκετών κρατών για την υποχρεωτική αίτηση άδειας ή ειδοποίησης του παράκτιου κράτους σε παριπτώσεις αβλαβούς διελεύσεως από πολεμικό πλοίο άλλου κράτους και τα οποία έλαβαν χώρα κατα την διάρκεια της συνέλευσης της ολομέλειας για την UNCLOS το 1982[34]. Στην απάντηση τους αυτή απέρριψαν ένα τέτοιο ενδεχόμενο καθώς δεν συμπεριλαμβάνονταν μέσα στις προβλέψεις του τελικού κειμένου της UNCLOS[35].

Στην άλλη πλευρά η Κίνα, η οποία σε αντίθεση με τις ΗΠΑ έχει κυρώσει την Σύμβαση από τις 7 Ιουνίου του 1996, υπέγραψε τον δικό της Νόμο για την χωρική θάλασσα και την συνορεύουσα ζώνη στις 25 Φεβρουαρίου του 1992. Στο Άρθρο 6 του συγκεκριμένου Νόμου αναφέρει ότι για την περίπτωση αβλαβούς διελεύσεως πολεμικών πλοίων άλλων κρατών θα πρέπει να υπάρχει προηγούμενη άδεια της ίδιας ή προηγούμενη ενημέρωσης της από το άλλο κράτος. Άλλωστε, στην ίδια την κύρωση της με διακήρυξη της αναφέρει ότι ισχύει η υποχρέωση του ανωτέρω Νόμου σχετικά με τα πολεμικά πλοία άλλων κρατών[36].

 

Χάρτης 1-Πηγή: https://www.lawfareblog.com/forget-fonops-%E2%80%94-just-fly-sail-and-operate-wherever-international-law-allows

 

Οι ΗΠΑ αντέδρασαν τόσο στον ίδιο τον Νόμο του 1992 της Κίνας με διάβημα που παραδόθηκε στο Πεκίνο τον Αύγουστο του 1992[37] όσο και έναντι της διακύρηξης της Κίνας[38]. Η βάση της αντίδρασης τους ήταν και είναι τα αναγραφόμενα στο προαναφερθέν Άρθρο 58. Γενικότερα δε οι ΗΠΑ από τότε αντέδρασαν με διαμαρτυρίες σχετικά με τις διακυρήξεις κατά την υπογραφή ή διακύρηξη ορισμένων κρατών σχετικά με την προσπάθεια τους να προσπαθούν να περιορίσουν την είσοδο εντός της ΑΟΖ τους στα πολεμικά πλοία άλλων κρατών[39].

Η Κίνα προκάλεσε την περαιτέρω αντίδραση των ΗΠΑ με τον Νόμο της για την ΑΟΖ του 1996 καθώς σε αυτόν αναφερόταν η απαγόρευση στρατιωτικής δραστηριότητας εντός της ΑΟΖ της χωρίς την άδεια της, άρα και την απαγόρευση πλου πολεμικού πλοίου ή υπέρπτηση αεροσκάφους, από έτερη χώρα[40] με αποτέλεσμα οι ΗΠΑ να προβούν τον Ιανουάριο του 2007[41] σε συμπληρωματικό διάβημα προς το Πεκίνο σχετικά με τις απαγορεύσεις της Κίνας. Η βάση της απάντησης των ΗΠΑ ήταν για άλλη μια φορά κυρίως το Άρθρο 58. Όμως, οι ΗΠΑ είχαν ήδη αντιδράσει διπλωματικά από τον Άυγουστο του 1997[42] και στις αξιώσεις τις Κίνας σχετικά με την χάραξη των ευθείων γραμμών βάσης της όπως καθοριζόταν στον Νόμο του 1992. Οι ΗΠΑ στήριξαν την απάντηση τους στο Άρθρο 7 της UNCLOS σχετικά με την μη προβλεπόμενη χάραξη (αρχιπελαγικών) ευθείων γραμμών βάσεως[43]. Η πρώτη δε καταγεγραμμένη αμφισβήτηση (με επιχειρησιακή παρουσία πολεμικού πλοίου) των ΗΠΑ έναντι της απαγόρευσης της Κίνας για στρατιωτική δραστηριότητα εντός της ΑΟΖ της χωρίς προηγούμενη άδεια της αναφέρεται στην ετήσια αναφορά του Department of Defense[44] σχετικά με τις FONOPs[45] το (οικονομικό) έτος 2007, ενώ είναι χαρακτηριστικό ότι η πρώτη επιχείρηση FON που αμφισβητεί τις διεκδικήσεις της Κίνας σχετικά με τις γραμμές βάσης που είχε καθορίσει έρχεται 15 χρόνια μετά το (οικονομικό) έτος 2011 και εν συνεχεία τα έτη 2013 έως 2015[46].

Ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα για τις εξελίξεις των ζητημάτων της ΝΚΘ και φυσικά και των FONOPs, αποτελεί η προσφυγή των Φιλιππίνων στις 22 Ιανουαρίου 2013 στο Διεθνές Διαιτητικό Δικαστήριο καθώς η Κίνα διεκδικούσε σχεδόν το σύνολο της ΝΚΘ (Χάρτης 2). Εκτιμάται ότι ως (και) απόρροια αυτής της προσφυγής η Κίνα μετέτρεψε ταχύτατα μέσα στο 2014 τους υφάλους Subi και Mischief στα νησιά Spratly σε τεχνητά νησιά (Χάρτης 2). Οι εν λόγω ύφαλοι αν και είναι υπό την κατοχή της Κίνας από το 1995, διεκδικούνται επίσης από τις Φιλιππίνες, την Ταιβάν και το Βιετνάμ[47].

 

Χάρτης 2-Πηγή: UNCLOS

 

Η αξιοσημείωτη αλλαγή αρχικά στην συχνότητα και εν συνεχεία και στον χαρακτήρα των FONOPs στην ΝΚΘ αρχίζει να συντελείται προς τα τέλη της θητείας του Προέδρου Ομπάμα τον Οκτώβριο του 2015. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τις 27 Οκτωβρίου 2015 έως τις 10 Οκτωβρίου 2017 έχουν εκτελεστεί 7 επιχειρήσεις με τις τελευταίες 4 να έχουν εκτελεστεί μέσα στο 2017[48][49][50].

Στις 27 Οκτωβρίου 2015 (από το USS Lassen (DDG-82) στα νησιά Spratly και κυρίως τα: Subi Reef, Northeast Cay, Southwest Cay, South Reef, Sandy Cay), στις 29 Ιανουαρίου 2016 (από το USS Curtis Wilbur (DDG-54) στα νησιά Paracel-νησί Triton) και στις 10 Μαῒου 2016 (από το USS William P. Lawrence (DDG-110) στα νησιά Spratly-Fiery Cross Reef) πραγματοποιούνται οι πρώτες 3 εκ των συνολικά 7 FONOPs από το 2015 έως σήμερα. Με τις 3 πρώτες FONOPs οι ΗΠΑ αμφισβήτησαν την αξίωση για ενημέρωση ή άδεια σε πολεμικά πλοία έτερων κρατών πρίν από μια αβλαβή διέλευση από την χωρική θάλασσα ενός κράτους[51]. Η πρώτη επιχείρηση τον Οκτώβριο του 2015 ήταν αυτή που έφερε στο προσκήνιο τις, άγνωστες μέχρι τότε στους περισσότερους, επιχειρήσεις FON.

Όπως θα γίνει αμέσως παρακάτω ξεκάθαρο, επίσης σημαντικό γεγονός για την εξέλιξη των FONOPs στην ΝΚΘ αποτελεί η καταδίκη της Κίνας στις 12 Ιουλίου 2016 από το Μόνιμο Διαιτητικό Δικαστήριο(ΜΔΔ) της Χάγης μετά την προσφυγή των Φιλιππίνων το 2013. Αξίζει να σημειωθεί ότι αν και η Κίνα δεν συμμετείχε στην εκδίκαση της υπόθεσης, και δεν αναγνώρισε τη νομική φύση της διαφοράς, η απόφαση είναι νομικά δεσμευτική και για τα δύο μέρη[52].

Έχοντας αναφερθεί στο πρώτο μέρος στο νομικό πλαίσιο υπό το οποίο πραγματοποιούνται οι FONOPs, έχει μεγάλη σημασία να παρουσιασθεί η απόφαση και το σκεπτικό του διαιτητικού δικαστηρίου[53]. Η απόφαση του δικαστηρίου διέκρινε τέσσερις κατηγορίες θεμάτων. Η πρώτη κατηγορία θεμάτων αφορά στα επιχειρήματα της Κίνας περί ιστορικών δικαιωμάτων και στο ζήτημα της «γραμμής με τις 9 παύλες» (9-Dash Line) (ανωτέρω Χάρτης 2) στην οποία στηρίζεται η Κίνα για να διεκδικήσει ως και το 90% της Νότιας Σινικής Θάλασσας. Σύμφωνα με το σκεπτικό του δικαστηρίου, δεν υπάρχει νομική βάση για ιστορικά δικαιώματα σε θαλάσσιες περιοχές εντός της γραμμής, εφόσον αυτά δεν έχουν υιοθετηθεί από τη UNCLOS. Επιπλέον, ακόμη και αν αυτά τα δικαιώματα υπήρχαν, εφόσον είναι ασύμβατα με τη Σύμβαση δεν έχουν σημασία. Τέλος, το δικαστήριο τόνισε ότι δεν υπήρξαν αποδείξεις ότι η Κίνα άσκησε αποκλειστικό έλεγχο στα ύδατα ή στους πόρους της Νότιας Σινικής Θάλασσας[54].

Η δεύτερη κατηγορία, που κρίνεται και η σημαντικότερη και με ευρύτερες προεκτάσεις, αφορά στις θαλάσσιες ζώνες που έχουν άλλα, πλην νήσων, χερσαία στοιχεία στη Νότια Σινική Θάλασσα. «Το κρίσιμο ερώτημα αφορούσε υφάλους επί των οποίων διεκδικεί κυριαρχία η Κίνα και το αν αυτοί βρίσκονται υπό ή πάνω από το νερό στην υψηλή παλίρροια»[55]. Αυτό αποτελεί κρίσιμο στοιχείο διότι εφόσον είναι άνω του νερού τότε δικαιούνται χωρικά ύδατα 12 ναυτικών μιλίων. Στο δε θέμα των βράχων, το κρίσιμο ερώτημα για αυτό το σκέλος της απόφασης είναι αν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη ζωή, διότι αν όχι, τότε δεν δικαιούνται υφαλοκρηπίδα ή ΑΟΖ. Το δικαστήριο τελικά απεφάνθη ότι κανένα από τα επονομαζόμενα Νησιά Spratly δεν δικαιούται εκτεταμένες θαλάσσιες ζώνες[56]. Όσον αφορά το βράχο Scaroborough Shoal, δεν επενέβη στο ζήτημα της αμφισβητούμενης κυριαρχίας του, δηλώνοντας ότι η επίλυση ζητημάτων κυριαρχίας δεν αποτελεί αρμοδιότητα του δικαστηρίου. Ωστόσο, αναγνωρίζοντας τη συγκεκριμένη προεξοχή (Lαnd feature) ως βράχο, της απέδωσε μόνο χωρικά ύδατα και όχι δικαίωμα σε ΑΟΖ[57].

Τέλος, το δικαστήριο απεφάνθη ότι η Κίνα έχει παραβιάσει τα κυριαρχικά δικαιώματα των Φιλιππίνων στην ΑΟΖ του αρχιπελαγικού κράτους σε ό,τι αφορά σε θέματα αλιείας λόγω της παρεμπόδισης των φιλιππινέζων αλιέων στην ευρύτερη περιοχή, της εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων ή της κατασκευής τεχνητών νησιών θεωρώντας ότι η συγκεκριμένη δραστηριότητα αφενός καταστρέφει το περιβάλλον και αφετέρου παραβιάζει τα δικαιώματα των Φιλιππίνων, καθώς αυτό συμβαίνει εντός της ΑΟΖ τους[58]. Όπως ήταν αναμενόμενο, μετά την ανακοίνωση της απόφασης, η Κίνα έσπευσε με δηλώσεις να την καταδικάσει και να τονίσει ότι δεν θα την εφαρμόσει χαρακτηρίζοντάς την ως «τυπική περίπτωση γεμάτη πολιτική μεροληψία» και υποστηρίζοντας πως «η εδαφική κυριαρχία, τα θαλάσσια δικαιώματα και συμφέροντα της στην Νότια Κινεζική Θάλασσα δεν θα επηρεαστούν από την απόφαση». Μέχρι στιγμής πάντως η Κίνα, διακηρυγμένα και εμπράκτως, δεν εφαρμόζει την απόφαση της 12ης Ιουλίου 2016[59].

Η 4η FONOP πραγματοποιήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2016 από το USS Decatur (DDG-73) στα νησιά Spratly. Η διαφορά σε σχέση με τις προηγούμενες 3 επιχειρήσεις ήταν ότι οι ΗΠΑ πλέον αμφισβήτησαν την αξίωση της Κίνας για τις (μη προβλεπόμενες) ευθείες γραμμές βάσης που έχει χαράξει ενώ η 5η κατά σειρά επιχείρηση στις 24 Μαῒου 2017 από το USS Dewey (DDG-105) σηματοδοτεί την περαιτέρω αλλαγή στον χαρακτήρα των FONOPs καθώς με αυτήν οι ΗΠΑ αμφισβήτησαν την ύπαρξη παράνομων χωρικών υδάτων[60]. Πρίν από την επιχείρηση αυτή είχε προηγηθεί η συνάντηση του Τράμπ με τον Κινέζο Πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ στις 6 και 7 Απριλίου και η οποία τελείωσε χωρίς τα επιθυμητά για τις ΗΠΑ αποτελέσματα. Εκτιμάται δε ότι αποτέλεσε έναν από τους παράγοντες για την περαιτέρω «κλιμάκωση» των FONOPs[61].

Η 5η FONOP είναι πολύ σημαντική καθώς, πέραν του ότι ήταν η πρώτη από την ανάληψη της Προεδρίας των ΗΠΑ από τον Τράμπ, ήταν και η πρώτη επιχείρηση που αμφισβήτησε την κινεζική κυριαρχία στις νήσους της περιοχής μετά την επιχείρηση αμφισβήτησης των νήσων Spratly από το USS Decatur (DDG-73) τον Οκτώβριο του 2016. Συγκεκριμένα, το USS Dewey (DDG-105) εισήλθε εντός των 6 ν.μ. από τον ύφαλο Mischief των νήσων Spratly χωρίς να εκτελέσει «αβλαβή διέλευση» (εκτελώντας μάλιστα γυμνάσιο ανθρώπου στην θάλασσα (Man Over Board-MOB). Με αυτόν τον τρόπο οι ΗΠΑ θέλουν να καταστήσουν σαφές στην Κίνα ότι θα πρέπει να συμμορφωθεί με την απόφαση της 12ης Ιουλίου 2016 από το ΜΔΔ της Χάγης. Έτσι οι ΗΠΑ θέλουν να δημιουργήσουν ένα ανάχωμα όχι μόνο έναντι των ήδη υφιστάμενων αξιώσεων της Κίνας στην ΝΚΘ αλλά και έναντι μελλοντικών. Η Κίνα έχει επίσημα παραδεχτεί το συμβάν δηλώνοντας ότι «το πλοίο των ΗΠΑ εντοπίστηκε, αναγνωρίστηκε και κλήθηκε να εγκαταλείψει την περιοχή» και αντέδρασε έντονα μέσω του εκπροσώπου του Υπουργείου Εξωτερικών της Κίνας που τόνισε ότι η ενέργεια του πλοίου των ΗΠΑ «υπονόμευσε τα κυριαρχικά δικαιώματα και τα συμφέροντα ασφαλείας της Κίνας και είναι πολύ πιθανό να προκαλέσει δυσμενή επεισόδια στα ύδατα και στον εναέριο χώρο. Η Κίνα είναι έντονα δυσαρεστημένη και κατηγορηματικά αντίθετη» [62][63].

Η 6η FONOP πραγματοποιήθηκε στις 2 Ιουλίου 2017 από το USS Stethem (DDG-63) πάλι στα νησιά Paracel (νησί Triton). Το πολεμικό πλοίο των ΗΠΑ διήλθε εντός των 12 ναυτικών μιλίων από το νησί Triton ακολουθούμενο από πολεμικό πλοίου του PLA. Χωρίς να δοθούν περαιτέρω πληροφορίες από το Αμερικανικό Πεντάγωνο εκτιμάται ότι το USS Stethem έκανε πλου αβλαβούς διελεύσεως και αμφισβήτησε την αξίωση της Κίνας (αλλά και του Βιετνάμ και της Ταῒβάν) για την υποχρέωση άδειας ή ενημέρωσης της πρίν από την εκτέλεση αβλαβούς διελεύσεως στα χωρικά της ύδατα από πολεμικό πλοίο άλλου κράτους[64]. Η Κίνα αποκάλεσε την ενέργεια αυτή ως «μια σοβαρή πολιτική και στρατιωτική πρόκληση» με την επίσημη δήλωση του Υπουργείου Εξωτερικών της Κίνας να αναφέρει χαρακτηριστικά ότι οι ΗΠΑ «πάνε γυρεύοντας για μπελάδες» και ότι «κινούνται στην αντίθετη κατεύθυνση από ότι οι χώρες της περιοχής που ασπάζονται την σταθερότητα, την συνεργασία και την ανάπτυξη»[65].

Μετά και την 6η επιχείρηση και τις εκατέρωθεν δηλώσεις των δύο χωρών, η ανώτατη στρατιωτική ηγεσία ΗΠΑ-Κίνας υπέγραψε τον Αύγουστο του 2017 μία συμφωνία με σκοπό την καλύτερη επικοινωνία και την μείωση του κινδύνου «λανθασμένων υπολογισμών» στην ΝΚΘ[66].

Η τελευταία έως σήμερα επιχείρηση FONOP στην ΝΚΘ πραγματοποιήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2017 από το USS Chafee(DDG-90) και πάλι στα νησιά Spratly, ένα μόλις μήνα πρίν την προγραμματισμένη επίσκεψη του Τράμπ στην Ασία, οπού εκτός από τους φυσικούς συμμάχους των ΗΠΑ στην περιοχή θα επισκεπτόταν και την Κίνα. Το USS Chafee αν και δεν εισήλθε εντός των 12 ναυτικών μιλίων αμφισβήτησε τις (μη προβλεπόμενες) ευθείες γραμμές βάσης που χρησιμοποιεί η Κίνα με το Αρχηγείο Στόλου του Ειρηνικού να κάνει επίσημη δήλωση στην οποία ξεκαθαρίζει ότι το πρόγραμμα των FONOPs δεν στρέφεται εναντίον της κυριαρχίας κάποιου κράτους αλλά έναντι των υπερβολικών θαλάσσιων διεκδικήσεων σε οποιαδήποτε θάλασσα ακόμα και σε φιλικό κράτος[67].

 

Μέρος ΙΙΙ-Συμπεράσματα και κριτική των FONOPs στην Νότια Κινεζική Θάλασσα

 

Μετά την εξέταση και επεξήγηση των όρων και του νομικού πλαισίου των επιχειρήσεων FONOP γενικότερα και κατόπιν της ανάλυσης στην αλλαγή στην συχνότητα και στον χαρακτήρα των επιχειρήσεων στην ΝΚΘ μέσα από το ιστορικό τους, μπορούν να εξαχθούν κάποια ασφαλή (μερικά ίσως πιο τολμηρά) συμπεράσματα.

Οι επιχειρήσεις FON στην ΝΚΘ δείχνουν από τα τέλη του 2015 να έχουν αποκτήσει ένα νέο επιχειρησιακό ρυθμό. Πλέον, και ειδικά με την έναρξη της θητείας του Τράμπ, πραγματοποιούνται με μεγαλύτερη συχνότητα[68] ενώ, όπως αναλύθηκε και στο δεύτερο μέρος, έχει αυξηθεί και ο βαθμός αμφισβήτησης έναντι των θαλάσσιων διεκδικήσεων των κρατών της ΝΚΘ και κυριώς της Κίνας. Οι ΗΠΑ από την πρακτική της αμφισβήτησης της αξίωσης υποχρεωτικής άδειας ή ενημέρωσης της Κίνας πρίν την αβλαβή διέλευση πολεμικού πλοίου έτερης χώρας, σήμερα αμφισβητούν κυρίως τις μη προβλεπόμενες ευθείες γραμμές βάσης[69] και άρα αμφισβητούν και τα μη προβλεπόμενα χαραγμένα χωρικά ύδατα αυτών των χωρών αφού από αυτές τις γραμμές, όπως αναλύθηκε, ξεκινάει η χάραξη των χωρικών υδάτων. Συνεπώς, οι FONOPs στην ΝΚΘ ουσιαστικά αμφισβητούν την εθνική κυριαρχία της Κίνας ανεξάρτητα αν οι ΗΠΑ δεν το παραδέχονται.

Αν και οι ΗΠΑ επίσημα δήλωναν και δηλώνουν ότι δεν εμπλέκονται και δεν υποστηρίζουν κάποια πλευρά στην μεταξύ των χωρών διεκδίκηση των νησιών, βράχων και υφάλων στην ΝΚΘ, εντούτοις φαίνεται ξεκάθαρα ότι υποστηρίζουν τους φίλους και συμμάχους τους στην περιοχή, δηλαδή τις Φιλιππίνες και το Βιετνάμ. Όλες οι FONOPs στην ΝΚΘ από το 2015 έως σήμερα είχαν ως στόχο την αμφισβήτηση της Κίνας. Σε αυτό συνετέλεσαν οι εξής παράγοντες: Η επιθυμία για διατήρηση του status quo στην περιοχή, η επιθυμία για μεγαλύτερη δέσμευση υπέρ των συμμάχων των ΗΠΑ στην ΝΑ Ασία[70] αλλά και ενδεχομένως η διατήρηση ενός διπλωματικού χαρτίου έναντι της Κίνας με αντάλλαγμα την ενεργότερη υποστήριξη της Κίνας στο θέμα της Β.Κορέας.

Η επιθυμία διατήρησης του status quo πέραν της όποιας ανάλυσης από την σκοπιά της ρεαλιστικής ή της φιλελεύθερης προσέγγισης[71] σίγουρα έχει μεγάλο ενδιαφέρον από την πλευρά της γεωπολιτικής και γεωοικονομίας. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι από την έναρξη των FONOPs το 2015 έως σήμερα αυτές πραγματοποιούνται κυρίως στα νησιά Spratly. Σε αυτά από το 2014 έχει παρατηρηθεί εστία όξυνσης των σχέσεων Βιετνάμ και Κίνας λόγω των ενεργειών της δεύτερης για εξόρυξη υδρογονανθράκων γνωστή και ως κρίση του HD 981 από την ονομασία της πλατφόρμας[72]. Οι εντάσεις αυτές παρά τα όποια διαστήματα ηρεμίας συνεχίζονται έως σήμερα[73].

Επιπλέον, είναι σαφές ότι οι ΗΠΑ επιθυμούν να αποτρέψουν την δημιουργία μιας Κινεζικής Λίμνης, όντας «ήδη σε εμπορικό πόλεμο με την Κίνα» με ότι συνεπάγεται αυτό για την προσπάθεια των ΗΠΑ να μην πετύχει η Κίνα τον απόλυτο έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων της περιοχής που έχουν τεράστια εμπορική και οικονομική σημασία[74].

Τέλος, η Κυβέρνηση Τράμπ δείχνει να επιθυμεί την διατήρηση των FONOPs ως ένα δυνατό διπλωματικό χαρτί τουλάχιστον για όσο υπάρχει στο προσκήνιο το θέμα της Β.Κορέας. Δεν μπορεί να αγνοηθεί ότι η διεξαγωγή επιχειρήσεων FON στην ΝΚΘ συνέπεσε χρονικά πρίν ή μετα τις συνομιλίες και συναντήσεις Τράμπ και Σι Τζινπίνγκ[75].

Αν και διαχρονικά ασκείται έντονη συζήτηση (debate) γύρω από τις επιχειρήσεις FON των ΗΠΑ, τα τελευταία χρόνια ασκείται αυξημένη κριτική στην Κυβέρνηση των ΗΠΑ, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, σχετικά με την διεξαγωγή αυτών των επιχειρήσεων. Η κριτική αφορά την διεξαγωγή ή μη αυτών, τον τρόπο διεξαγωγής τους (συχνότητα, είδος αμφισβήτησης κτλ) ακόμα και την νομιμότητα-νομιμοποίηση αυτών.

Υπάρχουν αρκετές απόψεις υπέρ της συνέχισης διεξαγωγής των FONOPs (αναφερόμενοι πάντα στο στρατιωτικό σκέλος) καθώς πιστεύουν πως έτσι οι ΗΠΑ στέλνουν ένα μήνυμα ότι δεν θα δεχθούν μελλοντικές διεκδικήσεις της Κίνας λειτουργώντας έτσι προληπτικά ή ότι διεξάγωντας τις επιχειρήσεις αποφεύγεται ο κίνδυνος να θεωρηθεί ότι οι ΗΠΑ συναινούν στις υπερβολικές θαλάσσιες διεκδικήσεις της Κίνας[76]. Αυτές οι απόψεις μπορεί να έχουν τον ίδιο σκοπό (την συνέχιση των επιχειρήσεων δηλαδή) αλλά προέρχονται από διαφορετικές προσεγγίσεις. Από την μία πλευρά είναι οι φιλελεύθεροι που επισημαίνουν ότι πρέπει να διατηρηθεί η παγκόσμια–κατα βάση φιλελεύθερη-τάξη. Άλλωστε, όπως τονίζουν, ο ίδιος ο Woodrow Wilson είχε θέσει την «απόλυτη ελευθερία της ναυσιπλοῒας στις θάλασσες» ως ένα από τα περίφημα 14 σημεία του[77]. Η κριτική που τους ασκείται είναι αφενός ότι η ίδια η φιλελεύθερη προσέγγιση προτάσσει την επίλυση των διαφορών με διπλωματικά μέσα και μέσω πολυμερών οργανισμών και αφετέρου ότι η χρήση πολεμικών πλοίων δείχνει επιθετική και εχθρική συμπεριφορά κάτι που είναι αντίθετο με την UNCLOS την οποία οι ΗΠΑ επικαλούνται[78][79].

Από την άλλη πλευρά είναι οι ρεαλιστές που προτάσσουν ότι η συνέχιση των FONOPs είναι επιβεβλημένη ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας και πως οι επιχειρήσεις αυτές συμβάλλουν στην διατήρηση της δυνατότητας προβολής ισχύος που διαθέτει και που πρέπει να συνεχίσει να διαθέτει ως πλανητικός ηγεμόνας και ως πρώτη ναυτική δύναμη, αφού οι ΗΠΑ έχουν να χάσουν τα περισσότερα από κάθε άλλον σε περίπτωση που επιτρέψουν τις υπερβολικές θαλάσσιες διεκδικήσεις[80][81]. Η κριτική που ασκείται σε αυτή την πλευρά είναι πως με την συνέχιση ή ακόμα χειρότερα με την κλιμάκωση των FONOPs αυξάνει ο κίνδυνος «λάθος υπολογισμών» καθώς λόγω της διεξαγωγής τους αλλά και της αυξημένης παρουσίας των ΗΠΑ στην ΝΚΘ δημιουργούνται διλήμματα ασφαλείας και στην Κίνα[82].[83]

Αρκετή συζήτηση όμως υπάρχει και γύρω από το ζήτημα της κύρωσης της Σύμβασης από τις Κυβερνήσεις των ΗΠΑ καθώς ενώ βασίζονται στην UNCLOS για την διεξαγωγή των FONOPs, εντούτοις μέχρι και σήμερα δεν την έχουν ακόμα κυρώσει. Στον αντίποδα, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η Κίνα την έχει ήδη κυρώσει από το 1996. Αυτό δημιουργεί πρόβλημα στις ΗΠΑ καθώς αφενός δεν έχουν πρόσβαση στα συλλογικά όργανα της UNCLOS και αφετέρου υπάρχει κίνδυνος να αντιμετωπίσουν προσφυγή σε διαιτητικό δικαστήριο από μέλος της που αμφισβητεί τις επιχειρήσεις FON[84].

Τέλος, έντονη κριτική ασκήθηκε και στον τρόπο διεξαγωγής των FONOPs που εκτελέστηκαν στα τέλη της θητείας Ομπάμα, καθώς το ναυτικό των ΗΠΑ διεξάγωντας τις εν λόγω επιχειρήσεις υπό καθεστώς «αβλαβούς διελεύσεως», αναγνώρισε σιωπηρά τα αμφισβητούμενα χωρικά ύδατα της Κίνας[85], όπως άλλωστε παραδέχεται και το ίδιο το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ με την αναφορά του για τις επιχειρήσεις της περίοδου 1 Οκτωβρίου 2015 έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2016[86]. Επιπλέον, από την έναρξη της θητείας του Τράμπ και έπειτα είναι ξεκάθαρο ότι οι ΗΠΑ αμφισβητούν ουσιαστικά τα κυριαρχικά δικαιώματα της Κίνας με την πρόφαση ότι η Κίνα «στρατιωτικοποιεί» την ΝΚΘ αλλά δεν παρέχουν καμία απάντηση στο ότι έχουν παραμείνει σιωπηλές στην αντίστοιχη «στρατιωτικοποίηση» που συντελείται από τις δεκαετίες 1970 και 1980 από τις Φιλιππίνες και το Βιετνάμ[87].

 

Επίλογος

 

Στο παρόν άρθρο έγινε προσπάθεια να καταδειχθούν οι αλλαγές οι οποίες έχουν συντελεστεί στις FONOPs στο πέρασμα του χρόνου από την έναρξη τους έως σήμερα και αφορούν κυρίως το στρατιωτικό σκέλος. Διαφοροποιήσεις στην συχνότητα, στο είδος της αμφισβήτησης αλλά ακόμα και η επιλογή της χρονικής στιγμής της διεξαγωγής τους είναι μερικές από τις κυριότερες αλλαγές που εντοπίστηκαν. Επιπρόσθετα, η εξέταση των όρων και του νομικού πλαισίου των επιχειρήσεων αυτών αλλά και η ανάλυση του ιστορικού τους οδήγησε σε αρκετά χρήσιμα συμπεράσματα. Εκτιμάται ότι ακόμα και τα πιο τολμηρά εξ’ αυτών μπορεί να αποδειχθούν συντομότερα από ότι μπορεί να φαίνεται.

Αν επιχειρούσε κανείς μια πρόβλεψη της πορείας των FONOPs στον απόηχο της επίσκεψης του Τράμπ στην Ασία, τότε ίσως και να έκανε λάθος σε αυτή αν βασιζόταν στην εκτίμηση ορισμένων ερευνητών που θεωρούν ότι οι FONOPs θα συνεχιστούν και μάλιστα με την συμμετοχή και συμμαχικών ή φιλικών πλοίων. Οι συνεχείς αναφορές του Τράμπ στην περιοχή με την φράση «Ινδο-Ειρηνικός» και οι κοινές συνομιλίες ΗΠΑ, Ιαπωνίας, Ινδίας και Αυστραλίας στο περιθώριο του Συνεδρίου της ASEAN επανέφεραν την συζήτηση περί «Τετραμερούς», συζήτηση που είχε ανοίξει ο Ιάπωνας Πρωθυπουργός Άμπε το 2008 μετά την τότε επίσκεψη του (το 2007) στην Ινδία[88]. Όμως οι δηλώσεις που ακολούθησαν για την κοινή συνεργασία για την διαφύλαξη του Διεθνούς Δικαίου, της ελευθερίας της ναυσιπλοῒας και της υπέρπτησης στον Ινδο-Ειρηνικό[89] εκτιμώ ότι αποτελούν ευχολόγια καθώς ούτε η Ιαπωνία αλλά ούτε και η Αυστραλία επιθυμεί πραγματικά και στην παρούσα φάση να συμμετάσχει σε FONOPs με τις ΗΠΑ για διαφορετικούς λόγους η κάθε μία. Για την Ιαπωνία οι λόγοι είναι περισσότερο εσωτερικοί ενώ για την περίπτωση της Αυστραλίας μπορεί να αναφερθούν αφενός οι αντιδράσεις που υπάρχουν σχετικά με την «μη καθαρότητα» των FONOPs[90] αφετέρου οι πιέσεις που σίγουρα θα της ασκηθούν από την Κίνα, όπως άλλωστε είχε γίνει και το 2008.

Συνεπώς, εκτιμάται ότι στο άμεσο μέλλον οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να διεξάγουν τις FONOPs στην ΝΚΘ μόνες τους και με την ίδια, ίσως και μεγαλύτερη συχνότητα, αν εισακουστούν και οι φωνές που προτείνουν την περαιτέρω «κλίμακωση» τους όπως αναλύθηκε στο τρίτο μέρος του άρθρου. Τα λόγια του Υπουργού Άμυνας (Secretary of Defense) των ΗΠΑ James Mattis δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για διαφορετική ερμηνεία “Αντιτιθέμεθα σε χώρες που στρατιωτικοποιούν τεχνητά νησιά και ενισχύουν υπερβολικές θαλάσσιες διεκδικήσεις ανακόλουθες με το Διεθνές Δίκαιο” , “Δεν μπορούμε και δεν θα δεχτούμε μονομερώς επιβαλόμενες αλλαγές στο status quo. Θα συνεχίσουμε να πετάμε και να επιχειρούμε οπουδήποτε το Διεθνές Δίκαιο μας επιτρέπει και να επιδεικνύουμε αποφασιστηκότητα με την επιχειρησιακή μας παρουσία στην Νότια Κινεζική Θάλασσα και πέραν αυτής[91].

O Kωνσταντίνος Καρανικόλας Δόκιμος Ερευνητής ΙΔΙΣ, ΜΑ στις Διεθνείς Σχέσεις και στις Στρατηγικές Σπουδές Πάντειο Πανεπιστήμιο.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

ΒΙΒΛΙΑ-ΑΡΘΡΑ

 

ΕΛΛΗΝΟΓΛΩΣΣΑ

 

  1. Αθανασόπουλος Άγγελος (2016), “Τα βασικά σημεία της απόφασης για τη Νότια Σινική Θάλασσα”, Το Βήμα
  2. Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548
  3. Μπαζίνης Θεόδωρος (2016), “Η Απόφαση Του Δικαστηρίου Της Χάγης Για Τη Νότια Κινέζικη Θάλασσα. Μεταξύ Διεθνούς Δικαίου Και Εθνικού Συμφέροντος”, Powerpolitics

 

ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΑ

 

  1. Almond Roncevert Ganan (2017), “U.S. Ratification of the Law of the Sea Convention. Measuring the raison d’État in the Trump era”, The Diplomat
  2. Bateman Sam (2015), “Why Australia shouldn’t join the U.S. FONOPs in the South China Sea”, Australian Vaval Institute, http://navalinstitute.com.au/why-australia-shouldnt-join-the-u-s-fonops-in-the-south-china-sea/
  3. Bosco Joseph A. (2017), “US FONOPs Actually Conceded Maritime Rights to China”, The Diplomat
  4. Cohen Zachary, Browne Ryan (2017), “US Navy destroyer sails near disputed islands in South China Sea”, cnn politics, https://amp.cnn.com/cnn/2017/10/10/politics/us-navy-south-china-sea-freedom-of-navigation-operation/index.html
  5. Etzioni Amitai (2015), Freedom of Navigation Assertions: The United States as the World’s Policeman, The George Washington University p. 2-4, 11-12
  6. Freund Eleanor (2017), Freedom of Navigation in the South China Sea. A Practical Guide, Belfer Center for Science and International Affairs Harvard Kennedy School, p 26-42
  7. Hutt David (2017), “Rhetorical birth of an anti-China bulwark”, Asia Times

McKirdy Euan (2014), “Boats and brinksmanship up close in the South China Sea” CNN http://edition.cnn.com/2014/06/05/world/asia/vietnam-paracel-reporters-diary/

  1. Κuok Lynn (2016), “The U.S. FON Program in the South China Sea. A lawful and necessary response to China’s strategic ambiguity”, Brookings Institution’s Center for East Asia Policy Studies, p.2-4, 6-9
  2. LaGrone Sam (2017), “China Pushes Back Against SECDEF Mattis ‘Irresponsible Remarks’ on South China Sea”, USNI News, https://news.usni.org/2017/06/05/china-pushes-back-secdef-mattis-irresponsible-remarks-south-china-sea#more-25995
  3. LaGrone Sam (2017), “UPDATED: USS Stethem Conducts Freedom of Navigation Operation Past Triton Island in South China Sea”, USN Institute News, https://news.usni.org/2017/07/02/u-s-destroyer-conducts-freedom-navigation-operation-south-china-sea-past-chinese-island
  4. O’Rourke Ronald (2016), Maritime territorial and exclusive economic zone (EEZ) disputes involving China:

Issues for Congress, Congressional Research Service, April 1, https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&

uact=8&ved=0ahUKEwjs0LDXq-DMAhXEOD4KHd2QDdEQFggdMAA&url=https%3A%2F%2Fwww.fas.org%2Fsgp%2Fcrs%2Frow%-

2FR42784.pdf&usg=AFQjCNEBslLLr_METYvVevVfwCrxsx-FlA

  1. Panda Ankit (2017), “South China Sea: Fourth US FONOP in Five Months Suggests a New Operational Rhythm” The Diplomat

LaGrone Sam (2017), “U.S. Warship Came Within 6 Miles of Chinese Artificial Island in Toughest Challenge Yet to Beijing South China Sea Claims”, USN Institute

  1. Rose Stephen (1990), “Naval activity in the EEZ—Troubled waters ahead?”, Naval Law Review, p 84, gsa/cwmd/DoD%20FON%20Program%20–%20Fact%20Sheet%20(March%202015).pdf
  2. Thayer Carl (2017), “Alarming Escalation in the South China Sea: China Threatens Force if Vietnam Continues Oil Exploration in Spratlys”, The Diplomat
  3. Valencia Mark J. (2017), “Hypocrisy in the South China Sea. Nationalism-fueled rationalizations are running rampant in the disputed region”, Japantimes
  4. Valencia Mark J. (2017), “Are US FONOPs in the South China Sea Necessary?” The Diplomat

            20        Valencia Mark J. (2017), “US FONOPs in the South China Sea: Intent, Effectiveness, and Necessity”, IPP Review

 

ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΑ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ ΕΓΓΡΑΦΑ/ ΑΡΧΕΙΑ ΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

 

  1. China, declaration upon ratification of UNCLOS, June 7, 1996, paragraph 4, http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/convention_declarations.htm#China
  2. Department of Defense, “Freedom of Navigation FY 07 Operational Assertions”, http://policy.defense.gov/Portals/11/Documents/gsa/cwmd/FY_07_FON_Report.pdf
  3. Permanent Court of Arbitration Case Nº 2013-19 (2016), The South China Sea Arbitration Award of 12 July 2016
  4. UNCLOS https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&lang=en
  5. U.S. Department of Defense, “Freedom of Navigation Program: Fact sheet”, March 2015, p 1,

http://policy.defense.gov/Portals/11/Documents/

gsa/cwmd/DoD%20FON%20Program%20–%20Fact%20Sheet%20(March%202015).pdf

 

ΔΙΑΔΥΚΤΙΟ

 

https://news.usni.org/2017/05/29/brief-history-us-freedom-navigation-operations-south-china-sea

 

https://www.reuters.com/article/us-usa-china-military-exclusive/exclusive-u-s-warship-sails-near-islands-beijing-claims-in-south-china-sea-u-s-officials-idUSKBN1CF2QG?utm_source=Sailthru&utm_medium=email&utm_campaign=New%20Campaign&utm_term=%2ASituation%20Report

 

https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&lang=en

 

https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&lang=en

 

https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&lang=en

 

[1] Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[2] Εφεξής για συντομία θα αναγράφεται ως UNCLOS

[3]https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&lang=en

[4] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 2

[5] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 3

[6] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 5

[7] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 6

[8] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 7 παρα.1

[9] Για τα εγκαταστάσεις που έχει κτίσει η Κίνα σε τεχνητά νησιά περισσότερα: Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[10] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 7 παρα.4

[11] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 7 παρα.6

[12] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 8 παρα.2

[13] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 13 παρα.2

[14] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 17

[15] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 19 παρα.2

[16] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 33 παρα.1

[17] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 33 παρα.2

[18] Άρα δεν μπορεί να είναι αρχιπελαγικά κράτη το Βιετνάμ και η Κίνα

[19] UNCLOS Μέρος ΙV Άρθρο 46

[20] UNCLOS Μέρος ΙV Άρθρο 47 παρα.1

[21] UNCLOS Μέρος V Άρθρο 55

[22] UNCLOS Μέρος V Άρθρο 60 παρα.1

[23] UNCLOS Μέρος V Άρθρο 60 παρα.8

[24] UNCLOS Μέρος VΙΙΙ Άρθρο 121 παρα.13

[25] UNCLOS Μέρος V Άρθρο 58

[26] Για τον ορισμό και το νομικό πλαίσιο: UNCLOS Μέρος ΙΙΙ Τμήμα 2

[27] Κuok Lynn (2016), “The U.S. FON Program in the South China Sea. A lawful and necessary response to China’s strategic ambiguity”, Brookings Institution’s Center for East Asia Policy Studies, p.2

[28] Κuok Lynn (2016), “The U.S. FON Program in the South China Sea. A lawful and necessary response to China’s strategic ambiguity”, Brookings Institution’s Center for East Asia Policy Studies, p.2-3

[29] Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[30] Κuok Lynn (2016), “The U.S. FON Program in the South China Sea. A lawful and necessary response to China’s strategic ambiguity”, Brookings Institution’s Center for East Asia Policy Studies, p.4

[31] U.S. Department of Defense, “Freedom of Navigation Program: Fact sheet”, March 2015, p 1,

http://policy.defense.gov/Portals/11/Documents/

gsa/cwmd/DoD%20FON%20Program%20–%20Fact%20Sheet%20(March%202015).pdf

[32] Rose Stephen (1990), “Naval activity in the EEZ—Troubled waters ahead?”, Naval Law Review, p 84, gsa/cwmd/DoD%20FON%20Program%20–%20Fact%20Sheet%20(March%202015).pdf

[33] Etzioni Amitai (2015), Freedom of Navigation Assertions: The United States as the World’s Policeman, The George Washington University p. 2-4

[34] Οι ΗΠΑ, αν και έχουν υπογράψει την UNCLOS, μέχρι και σήμερα δεν την έχουν κυρώσει.Περισσότερα εδώ: https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&lang=en

[35] Κuok Lynn (2016), “The U.S. FON Program in the South China Sea. A lawful and necessary response to China’s strategic ambiguity”, Brookings Institution’s Center for East Asia Policy Studies, p.6

[36] China, declaration upon ratification of UNCLOS, June 7, 1996, paragraph 4, http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/convention_declarations.htm#China

[37] Κuok Lynn (2016), “The U.S. FON Program in the South China Sea. A lawful and necessary response to China’s strategic ambiguity”, Brookings Institution’s Center for East Asia Policy Studies, p.7

[38] http://www.jag.navy.mil/organization/documents/mcrm/China2016.pdf

[39] Κuok Lynn (2016), “The U.S. FON Program in the South China Sea. A lawful and necessary response to China’s strategic ambiguity”, Brookings Institution’s Center for East Asia Policy Studies, p.8

[40] O’Rourke Ronald (2016), Maritime territorial and exclusive economic zone (EEZ) disputes involving China:

Issues for Congress, Congressional Research Service, April 1, https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=1&cad=rja&

uact=8&ved=0ahUKEwjs0LDXq-DMAhXEOD4KHd2QDdEQFggdMAA&url=https%3A%2F%2Fwww.fas.org%2Fsgp%2Fcrs%2Frow%-

2FR42784.pdf&usg=AFQjCNEBslLLr_METYvVevVfwCrxsx-FlA

[41] Η χρονική στιγμή εκτιμάται ότι έχει να κάνει και με την διακύρηξη της Κίνας στις 25 Αυγούστου 2016 σχετικά με την επίλυση των διαφορών με άλλα κράτη αναφορικά με την ΑΟΖ της, την επιβεβαιώση της κυριαρχίας της στα αρχιπελάγη και νησιά της αλλά και στην απόρριψη των παρα.1(α),1(β) και 1(γ) του Άρθρου 298 του Μέρους XV της UNCLOS. Για περισσότερες λεπτομέρειες: https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&lang=en

[42] Κuok Lynn (2016), “The U.S. FON Program in the South China Sea. A lawful and necessary response to China’s strategic ambiguity”, Brookings Institution’s Center for East Asia Policy Studies, p.9

[43] UNCLOS Μέρος ΙΙ Άρθρο 7

[44] Οι ετήσιες αναφορές για τις FONOPs έχουν ξεκινήσει από το οικονομικό έτος 1991.

[45] Department of Defense, “Freedom of Navigation FY 07 Operational Assertions”, http://policy.defense.gov/Portals/11/Documents/gsa/cwmd/FY_07_FON_Report.pdf

[46] Για τις ετήσιες αναφορές περισσότερα: http://policy.defense.gov/OUSDPOffices/FON.aspx

[47] Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[48] https://news.usni.org/2017/05/29/brief-history-us-freedom-navigation-operations-south-china-sea

[49] Freund Eleanor (2017), “Freedom of Navigation in the South China Sea. A Practical Guide”, Belfer Center for Science and International Affairs Harvard Kennedy School, p 26-42

[50] https://www.reuters.com/article/us-usa-china-military-exclusive/exclusive-u-s-warship-sails-near-islands-beijing-claims-in-south-china-sea-u-s-officials-idUSKBN1CF2QG?utm_source=Sailthru&utm_medium=email&utm_campaign=New%20Campaign&utm_term=%2ASituation%20Report

[51] Freund Eleanor (2017), “Freedom of Navigation in the South China Sea. A Practical Guide”, Belfer Center for Science and International Affairs Harvard Kennedy School, p 26-42

[52] Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[53] Όλη η απόφαση εδώ: Permanent Court of Arbitration Case Nº 2013-19 (2016), The South China Sea Arbitration Award of 12 July 2016

[54] Αθανασόπουλος Άγγελος (2016), “Τα βασικά σημεία της απόφασης για τη Νότια Σινική Θάλασσα”, Το Βήμα

[55] Αθανασόπουλος Άγγελος (2016), “Τα βασικά σημεία της απόφασης για τη Νότια Σινική Θάλασσα”, Το Βήμα

[56] Αθανασόπουλος Άγγελος (2016), “Τα βασικά σημεία της απόφασης για τη Νότια Σινική Θάλασσα”, Το Βήμα

[57] Μπαζίνης Θεόδωρος (2016), “Η Απόφαση Του Δικαστηρίου Της Χάγης Για Τη Νότια Κινέζικη Θάλασσα. Μεταξύ Διεθνούς Δικαίου Και Εθνικού Συμφέροντος”, Powerpolitics

[58] Αθανασόπουλος Άγγελος (2016), “Τα βασικά σημεία της απόφασης για τη Νότια Σινική Θάλασσα”, Το Βήμα

[59] Για τις αντιδράσεις της Κίνας περισσότερα: Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[60] Freund Eleanor (2017), “Freedom of Navigation in the South China Sea. A Practical Guide”, Belfer Center for Science and International Affairs Harvard Kennedy School, p 26-42

[61] Για την ανάλυση της συνάντησης και γιατί αυτή επέδρασε αρνητικά περισσότερα: Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[62] LaGrone Sam (2017), “U.S. Warship Came Within 6 Miles of Chinese Artificial Island in Toughest Challenge Yet to Beijing South China Sea Claims”, USN Institute

[63] Για την ανάλυση της συνάντησης και γιατί αυτή επέδρασε αρνητικά περισσότερα: Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[64] LaGrone Sam (2017), “UPDATED: USS Stethem Conducts Freedom of Navigation Operation Past Triton Island in South China Sea”, USN Institute News, https://news.usni.org/2017/07/02/u-s-destroyer-conducts-freedom-navigation-operation-south-china-sea-past-chinese-island

[65] Cohen Zachary, Browne Ryan (2017), “US Navy destroyer sails near disputed islands in South China Sea”, cnn politics, https://amp.cnn.com/cnn/2017/10/10/politics/us-navy-south-china-sea-freedom-of-navigation-operation/index.html

[66] Cohen Zachary, Browne Ryan (2017), “US Navy destroyer sails near disputed islands in South China Sea”, cnn politics, https://amp.cnn.com/cnn/2017/10/10/politics/us-navy-south-china-sea-freedom-of-navigation-operation/index.html

[67] Cohen Zachary, Browne Ryan (2017), “US Navy destroyer sails near disputed islands in South China Sea”, cnn politics, https://amp.cnn.com/cnn/2017/10/10/politics/us-navy-south-china-sea-freedom-of-navigation-operation/index.html

[68] Panda Ankit (2017), “South China Sea: Fourth US FONOP in Five Months Suggests a New Operational Rhythm” The Diplomat

[69] Περισσότερο η Κίνα και λιγότερο το Βιετνάμ χρησιμοποιούν λανθασμένα αρχιπελαγικές ευθείες γραμμές βάσης αν και σύμφωνα με την UNCLOS δεν το δικαιούνται.

[70] Valencia Mark J. (2017), “Are US FONOPs in the South China Sea Necessary?” The Diplomat

[71] Etzioni Amitai (2015), Freedom of Navigation Assertions: The United States as the World’s Policeman, The George Washington University p. 8-12

[72] McKirdy Euan (2014), “Boats and brinksmanship up close in the South China Sea” CNN http://edition.cnn.com/2014/06/05/world/asia/vietnam-paracel-reporters-diary/

[73] Thayer Carl (2017), “Alarming Escalation in the South China Sea: China Threatens Force if Vietnam Continues Oil Exploration in Spratlys”, The Diplomat

[74] Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[75] Valencia Mark J. (2017), “ US FONOPs in the South China Sea: Intent, Effectiveness, and Necessity”, IPP Review

[76] Etzioni Amitai (2015), Freedom of Navigation Assertions: The United States as the World’s Policeman, The George Washington University p. 8-12

[77] Etzioni Amitai (2015), Freedom of Navigation Assertions: The United States as the World’s Policeman, The George Washington University p. 7-8

[78] Etzioni Amitai (2015), Freedom of Navigation Assertions: The United States as the World’s Policeman, The George Washington University p. 8

[79] Valencia Mark J. (2017), “Are US FONOPs in the South China Sea Necessary?” The Diplomat

[80] Etzioni Amitai (2015), Freedom of Navigation Assertions: The United States as the World’s Policeman, The George Washington University p. 11-12

[81] Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[82] Valencia Mark J. (2017), “Are US FONOPs in the South China Sea Necessary?” The Diplomat

[83] Καρανικολός Κωνσταντίνος (2017), “Η Θαλάσσια Στρατηγική της Κίνας και Ανταγωνισμοί στην Νότια Κινεζική Θάλασσα”, Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων, www.idis.gr/?p=4548

[84] Almond Roncevert Ganan (2017), “U.S. Ratification of the Law of the Sea Convention. Measuring the raison d’État in the Trump era”, The Diplomat

[85] Αυτοί οι σχηματισμό ως ύφαλοι δεν δικαιούνται χωρική θάλασσα

[86] Bosco Joseph A. (2017), “US FONOPs Actually Conceded Maritime Rights to China”, The Diplomat

[87] Valencia Mark J. (2017), “Hypocrisy in the South China Sea. Nationalism-fueled rationalizations are running rampant in the disputed region”, Japantimes

[88] Hutt David (2017), “Rhetorical birth of an anti-China bulwark”, Asia Times

[89] Hutt David (2017), “Rhetorical birth of an anti-China bulwark”, Asia Times

[90] Bateman Sam (2015), “Why Australia shouldn’t join the U.S. FONOPs in the South China Sea”, Australian Vaval Institute, http://navalinstitute.com.au/why-australia-shouldnt-join-the-u-s-fonops-in-the-south-china-sea/

[91] LaGrone Sam (2017), “China Pushes Back Against SECDEF Mattis ‘Irresponsible Remarks’ on South China Sea”, USNI News, https://news.usni.org/2017/06/05/china-pushes-back-secdef-mattis-irresponsible-remarks-south-china-sea#more-25995