«Οι Πολλαπλές Πτυχές της Διεθνούς Αστάθειας» του Δρ. Ιωάννη-Διονυσίου Σαλαβράκου

1. Πρόλογος
Μετά την πάροδο τριάντα ετών από το πέρας του Ψυχρού Πολέμου διακρίνουμε  ταυτόχρονες αλληλο-επικαλυπτόμενες και εν πολλοίς αυτοτροφοδοτούμενες πτυχές αστάθειας. Το άρθρο αναλύει πέντε κύριες πτυχές:
-Γεωπολιτική
-Οικονομική
-Υγειονομική
-Περιβαλλοντολογική
-Πολιτισμική.
Σκοπός του παρόντος είναι η ευαισθητοποίηση επί των ανωτέρω εξελίξεων και όχι η κριτική προς κάποια κατεύθυνση.

2. Η πτυχή της γεωπολιτικής αστάθειας
Το διεθνές σύστημα χαρακτηρίζεται από μεγάλη αστάθεια στον άξονα:
-Αρκτικός κύκλος, (όπου η τήξη των πάγων οδηγεί στην οικονομική ναυτιλιακή εκμετάλλευση της ζώνης του Αρκτικού). Στην προσπάθεια αυτή τα συμφερόντα Κίνας, Ρωσίας, ΗΠΑ, Καναδά, Ιαπωνίας βρίσκονται σε σύγκρουση.
-Βόρειος Ειρηνικός, (παράμενει άλυτη η διαμάχη Ρωσίας-Ιαπωνίας για τις νήσους Κουρίλλες)
-Βόρεια Νότια Κορεά, (όπου πέραν των διμερών προβλημάτων υπάρχει και το ζήτημα της πυρηνικοποίησης της Βόρειας Κορέας)
-Νότια Σινική Θάλασσα, (εδώ τίθεται ζήτημα κυριαρχίας ακατοίκητων νησίδων και βραχονησίδων, υπάρχει ζήτημα εκμετάλλευσης φυσικών πόρων κυρίως αποθεμάτων φυσικού αερίου και πετρελαίου, αλλά υπάρχει και ζήτημα ελέγχου θαλασσίων οδών). Στην περιοχή ερίζουν η Κίνα με τις άλλες χώρες (Ιαπωνία, Ινδία, Φιλιππίννες, Αυστραλία, Βιετνάμ, Νότια Κορέα). Οι ΗΠΑ αντιτίθενται στις κίνήσεις της Κίνας. Ο σχηματισμός της τετράδας (QUAD) μεταξύ ΗΠΑ-Ιαπωνίας-Ινδίας-Αυστραλίας αποτελεί το μοχλό ανάσχεσης του Πεκίνου.
-Ινδικός ωκεανός (εδώ υπάρχει σαφής ανταγωνισμός Κίνας-Ινδίας) ενώ στην Κινεζο-ινδική μεθόριο λαμβάνουν χώρα πολλά μεθοριακά επεισόδια. Τονίζουμε την σύγκρουση του 1962 μεταξύ των δύο χωρών.
-Ινδία-Πακιστάν, όπου υπάρχει αύξηση της έντασης λόγω του Κασμίρ αλλά και από τη στενή στρατιωτική και οικονομική σχέση Κίνας-Πακιστάν. Η συμμαχία αυτή είναι ο μεγαλύτερος πονοκέφαλος της Ινδίας δηλαδή ένας διμέτωπος πόλεμος με τις δύο χώρες.
-Αφγανιστάν, όπου εξακολουθούν να υπάρχουν θύλακες ισλαμιστών οι οποίοι μπορούν να εξαπολύσουν επιθέσεις κατά δυτικών στόχων
-Ιράν, το ζήτημα είναι πολύπλοκό. Το Ιράν θεωρείται απειλή τόσο από ορισμένες μουσουλμανικές χώρες της περιοχής (π.χ. Σαουηδική Αραβία) αλλά και από το Ισραήλ. Παράλληλα οι ΗΠΑ έχουν επαναφέρει το ζήτημα του  πυρηνικού προγράμματος / όπλων του Ιράν.
-Μέση Ανατολή, όπου πέραν της παλαιάς διαμάχης Ισραήλ-Αράβων, το Παλαιστινιακό ζήτημα  το ζήτημα του Λιβάνου, και το Κουρδικό ζήτημα έχουν προστεθεί ο εμφύλιος της Συρίας και η άνοδος του Ισλαμικού Κινήματος στη περιοχή, αλλά και ο εμφύλιος της Υεμένης .
-Βόρειος Αφρική όπου βρίσκεται σε εξέλιξη ο εμφύλιος στη Λιβύη.
-Καύκασος, όπου υπάρχει μία σειρά προβλημάτων. Οι σχέσεις Αρμενίας-Τουρκίας και Αρμενίας-Αζερμπαίζαν, οι σχέσεις Γεωργίας-Ρωσίας, η άνοδος του ισλαμικού φονταμενταλισμού στη περιοχή και η διαμάχη των ενεργειακών αγωγών μεταξύ ΗΠΑ-Ρωσίας.
-Ουκρανία, εδώ από το 2014 έχουμε την de-facto διχοτόμηση της χώρας ενώ έχουμε και την κατοχή της Κριμαίας από τη Ρωσία.
-Βαλτική, όπου η συγκέντρωση ισχυρών ρωσικών δυνάμεων στη περιοχή έχει θορυβήσει το ΝΑΤΟ το οποίο εξακολουθεί να ανησυχεί για τις πραγματικές μακροπρόθεσμες προθέσεις της Μόσχας έναντι των Βαλτικών Δημοκρατιών.
-Βόρειος Ατλαντικός. Η επάνοδος της ρωσικής ναυτικής ισχύος στη περιοχή οδήγησε τις ΗΠΑ στην επανασύσταση του 2ουΣτόλου.
-Στην νοτιο-ανατολική Ευρώπη το Κοσσυφοπέδιο μπορεί να πυροδοτήσει εκ νέου κρίσεις ενώ η διαμάχη Ουγγαρίας-Ρουμανίας για την Τρανσυλβανία και Ουγγαρίας-Σερβίας για τη Βοϊβοδίνα παραμένουν. Ειδικά ως προς τη διαμάχη Ουγγαρίας-Ρουμανίας πρόσφατα η Ουγγαρία έθεσε θέμα έμεσης αναθεώρησης της Συνθήκης του Τραϊανόν με αποτέλεσμα την έντονη αντίδραση της Ρουμανίας.
-Στην ανατολική Μεσόγειο το Κυπριακό παραμένει άλυτο και η Τουρκία ακολουθεί επιθετική ισχύ στον άξονα Θράκης-Αιγαίου-Ανατολικής Μεσογείου.
-Στη Λατινική Αμερική η Βενεζουέλα αποτελεί άλλο ένα πεδίο αντιπαράθεσης. Η τρέχουσα κρίση στη χώρα άρχισε στις 10/12/2018 όταν δύο ρωσικά στρατηγικά πυρηνικά βομβαρδιστικά  Τupolev-160 προσγειώθηκαν στο αεροδρόμιο του Καράκας μετά από ταξίδι 12.000 χλμ. με εναέριο αφοδιασμό. Τα ρωσικά αεροσκάφη επέστρεψαν στη Ρωσία μετά από πέντε ημέρες αλλά η Μόσχα είχε στείλει στην Ουάσινγκτον το μήνυμα ότι οι ρωσικές ένοπλες δυνάμεις μπορούσαν να έχουν βάσεις νοτίως των ΗΠΑ. Στις 23/1/2019 όταν ο ηγέτης της αντιπολίτευσης Χουάν Γκουαϊδό αυτοανακυρήχθηκε μεταβατικός προέδρος της χώρας.   Εντός δύο ημερών οι ΗΠΑ, 14 κράτη της ΕΕ και άλλες 11 χώρες της Λατινικής Αμερικής αναγνώρισαν τον Γκουαϊδό ως προέδρο της χώρας. Όμως η Μόσχα όσο και το Πεκίνο τόνισαν ότι εξακολουθούν να αναγνωρίζουν ως νόμιμο προέδρο της χώρας τον Νικολάς Μαδούρο.  Παράλληλα πυροδοτήθηκε ένα παίγνιο οικονομικής ισχύος στο οποίο εμπλέκεται και η Τουρκία, αφού με βάση δυτικές πηγές η Βενεζουέλα πώλησε στην Τουρκία 73 τόννους χρυσού, ενώ άλλα 127 εκ. ευρώ μεταφέρθηκαν από τη Βενεζουέλα σε ρωσικές τράπεζες.
-Η ένταση στο ιψενικό τρίγωνο Μόσχας-Πεκίνου-Ουάσινγκτον. Πέραν της έντασης σε ολόκληρη την Ευρασία και τη Λατινική Αμερική υπάρχει τεράστια ένταση στις διμερείς σχέσεις Ρωσίας-ΗΠΑ και Κίνας-ΗΠΑ. Οι δύο αυτοί πόλοι ισχύος (Ρωσία-Κίνα) και ΗΠΑ έχουν εμπλακεί σε έντονο ανταγωνισμό ο οποίος έχει ξεπεράσει τα επίπεδα του Ψυχρού Πολέμου. Η ανάλυση της αντιπαλότητας σε όλα τα πεδία δεν γίνεται στα πλαίσια του παρόντος πονήματος λόγω χώρου, αλλά θα αναφέρω τρία μόνο γεγονότα στη στρατιωτική σφαίρα τα οποία δείχνουν την ένταση και το μέγεθός της:
1) Στην στρατιωτική άσκηση της Ρωσίας Vostok-2018 (11-17 Σεπτεμβρίου 2018) στην οποία συμμετείχαν η Κίνα και η Μογγολία αναπτύχθηκαν 300.000 άνδρες, πλέον των 1.100 αεροπλάνων ελικοπτέρων και drones, ενώ κινεζική συμμετοχή στην άσκηση ήταν 3.200 άνδρες με 900 οχήματα και άρματα μάχης, 30 αεροπλάνα και ελικόπτερα. Στη διάρκεια της άσκησης μέσα σε 28 δευτερόλεπτα 8 κινεζικοί εκτοξευτές ρουκετών έριξαν 320 ρουκέτες και η συνολική κατανάλωση πυρομαχικών του κινεζικού στρατού στην άσκηση ξεπέρασε τις 100.000 οβίδες και σφαίρες. Η άσκηση ήταν η μεγαλύτερη επίδειξη συμβατικής ισχύος από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ αντέδρασαν αστραπιαία με την άσκηση Trident Juncture 2018 (25 Οκτωβρίου έως 23 Νοεμβρίου 2018), με τη συμμετοχή 29 χωρών και συνολική δύναμη 45.000-50.000 ανδρών, 150 αεροπλάνων,  60 πολεμικών πλοίων συμπεριλαμβανομένου του αμερικανικού αεροπλανοφόρου Harry S. Truman, και πλέον των 10.000 αρμάτων μάχης, οχημάτων, αυτοκινούμενων πυροβόλων κλπ. Αν και η δυτική άσκηση υστερούσε σε αριθμούς, σε πολιτικό επίπεδο οι δύο αυτές ασκήσεις δείχνουν ακριβώς πόσο υψηλή είναι η ένταση μεταξύ  των δύο μεγάλων πόλων ισχύος την παρούσα χρονική περίοδο.
2) Το δεύτερο στρατιωτικό γεγονός αφορά το πυρηνικό παίγνιο του 2019. Στις 15-17 Οκτωβρίου 2019 η Ρωσία προχώρησε στην άσκηση στρατηγικών πυρηνικών όπλων “Κεραυνός 2019” (“GROM-2019”) σε διάφορες περιοχές της Ρωσίας με χρήση διηπειρωτικών πυράυλων RS-24 YARS, πυραύλων Iskander, Sineva (SS-N-23), RS-50 (SS-N-18) στην άσκηση συμμετείχαν 12.000 άνδρες με 213 εκτοξευτές πυραύλων, 105 αεροπλάνα, 15 πλοία επιφανείας, 5 υποβρύχια, 310 ειδικές μονάδες των αεροδιαστημικών δυνάμεων κλπ.  (η Μόσχα δημοσίευσε την διεξαγωγή της άσκησης στις 21 Οκτωβρίου).
Την επομένη της ρωσικής άσκησης στις 18 Οκτωβρίου 2019 τρεις αμερικανικές στρατιωτικές διοικήσεις η “Στρατηγική Διοίκηση ΗΠΑ”, (US STRATEGIC COMMAND=USSTRATCOM), η “Διοίκηση Αεράμυνας Βορείου Αμερικής”, (NORTH AMERICANAEROSPACE DEFENCE COMMAND=NORAD) και η “Αμερικανική Βόρεια Διοίκηση”, (US NORTHCOMMAND=USNORTHCOM) προχώρησαν επίσης στις ασκήσεις στρατηγικών πυρηνικών όπλων “GLOBAL THUNDER” και “VIGILAND SHIELD20”. Παράλληλα στο ευρωπαϊκό έδαφος το ΝΑΤΟ έκανε χρήση τακτικών πυρηνικών όπλων στην μυστική άσκηση “STEADFAST NOON” στη Γερμανία με χρήση πυρηνικών βομβών Β61 (Παρασκευή 18 Οκτωβρίου 2019). Είναι μία από τις ελάχιστες φορές στη παγκόσμια ιστορία όπου όταν τελείωνει μία πυρηνική άσκηση στρατηγικών πυρηνικών όπλων αμέσως την επομένη ημέρα ο αντίπαλος συνασπισμός αρχίζει τις δικές του ασκήσεις με στρατηγικά και τακτικά πυρηνικά όπλα.
3) Στα μέσα του 2019 ο διοικητής της δύναμης Πεζοναυτών των ΗΠΑ (US Marine Corps), στρατηγός David Berger τόνισε ότι μετά από σχεδόν είκοσι χρόνια εστίασης του ενδιαφέροντος των Πεζοναυτών σε Μέση Ανατολή και Αφγανιστάν πλέον το στρατηγικό ενδιαφέρον μετατοπίζεται στην περιοχή Ασίας-Ειρηνικού ως επίκεντρο μελλοντικού θεάτρου επιχειρήσεων. Ο στρατηγός εξήγησε ότι η μετατόπιση γίνεται για έναν και μόνο λόγο την αντιμετώπιση της Κίνας. Τα τρία αυτά στρατιωτικά γεγονότα της διετίας 2018-2019 δείχνουν την κλίμακα της έντασης.
Είναι η πρώτη φορά στη παγκόσμια ιστορία που έχουμε τόσες πολλές διαμάχες (disputes) ή ανοιχτές πολεμικές συγκρούσεις (conflicts) ταυτόχρονα σε έκταση και ένταση.  Σε όλες αυτές τις περιοχές  συγκρούονται τα συμφέροντα ΗΠΑ, Ρωσίας, Κίνας, και άλλων τοπικών δυνάμεων. Είναι σαφές ότι τυχόν επιπρόσθετη ένταση σε ανατολική Μεσόγειο, Βαλκάνια και Βόρεια Αφρική αυξάνει την αστάθεια του διεθνούς συστήματος και δεν προκαλεί όφελος στις διεθνείς σχέσεις.

3. Η πτυχή της οικονομικής αστάθειας. 
Η πτυχή αυτή είναι εξ ίσου προβληματική. Εδώ συνυπάρχουν τέσσερεις κύριες οικονομικές βόμβες. Ειδικότερα διακρίνουμε:

3.1. Η βόμβα του Παγκοσμίου Χρέους
Το 2018 (πριν την κρίση του COVID-19) το χρέος των αναπτυγμένων οικονομιών ήταν $130 τρις και το χρέος των αναπτυσσόμεων οικονομιών ήταν $55 τρις, και των φτωχών χωρών μόλις $270 δις,  έτσι το συνολικό χρέος ήταν $185,27 τρις. Ουσιαστικά ως παγκόσμια κοινότητα χρηματοδοτούμε το επίπεδο ζωής μας και την έξοδο από την όποια οικονομική κρίση από το 1980 έως το 2020 (επί σαράντα χρόνια) με αύξηση χρέους, το οποίο όμως χρέος λόγω ανισοκατανομής του πλούτου είναι αδύνατο να αποπληρώσουμε. Η αύξηση χρέους είναι λογική λύση σε έκτακτες οικονομικές καταστάσεις όμως δεν μπορεί να γίνεται χρήση του εργαλείου του χρέους επ’ άπειρον. Αυτή η παγίδα ή βόμβα χρέους αν ενεργοποιηθεί μπορεί να οδηγήσει σε καταστάσεις που η κρίση του 1929 να θεωρήθεί παιδική χαρά.

3.2. Η βόμβα της ανισοκατανομής του πλούτου
Η αύξηση του χρέους αυτή καθ’ εαυτή δεν θα ήταν ανησυχητική αν δεν συνοδευόταν από αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων και της φτώχειας. Ειδικότερα με βάση την έκθεση Global Wealth 2019 περίπου 47 εκ. άνθρωποι (το 0,9% του παγκόσμιου πληθυσμού) έχει στη κατοχή του το 44% του παγκόσμιου πλούτου ($158,3 τρις). Οι φτωχοί της γης περίπου τρία τρισεκατομμύρια άνθρωποι (55% του παγκόσμιου πληθυσμού) έχουν ετήσιο πλούτο κάτω των $10.000 έκαστος!. Το 55% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει συνολικό πλούτο 6,3 τρις μόλις το 1,8% του συνολικού παγκόσμιου πλούτου. Πλούσιοι και φτωχοί υπήρχαν πάντα στην οικονομική ιστορία αλλά η τρέχουσα ανισοκατανομή οδηγεί σε ένα και μόνο βέβαιο οικονομικό αποτέλεσμα. Την μακροχρόνια αδυναμία απολπληρωμής του παγκόσμιου χρέους. Το παγκόσμιο χρέος ήδη υπερπολλαπλάσιο του παγκόσμιου ΑΕΠ θα μπορούσε να ξεπληρωθεί αν υπήρχε κάποια ίση κατανομή του εισοδήματος. Η τρέχουσα όμως εισοδηματική ανισότητα κάνει την αποπληρωμή του χρέους αδύνατη.

3.3. Η βόμβα του εύθραυστου τραπεζικού-χρηματοοικονομικού συστήματος. 
Όλες οι οικονομίες έχουν δύο όψεις. Τη πραγματική σφαίρα της οικονομίας (ουσιστικά την αγροτική, βιομηχανική παραγωγή) και τη νομισματική σφαίρα της οικονομίας (το χρήμα και τα παράγωγα αυτού). Από τη δεκαετία του 1980 ο χρηματοοικονομικός καπιταλισμός έγινε κυρίαρχος στη διεθνή οικονομία.
Tην περίοδο 1981-1992 οι επενδύσεις χαρτοφυλακίου (σε μετοχές και ομολογίες) ήσαν  $3.759,7 δις ενώ οι άμεσες ξένες επενδύσεις ήσαν μόλις $2.316 δις. Την περίοδο 1988-1992 οι επενδύσεις σε χρηματοοικονομικά προϊόντα (CDs κλπ) ανήλθαν σε $1.642,9 δις. Ο μέσος ημερήσιος ενδο-τραπεζικός δανεισμός αυξήθηκε από $1,04 δις το 1981 σε $3,61 δις το 1991. Με βάση τα στοιχεία της Bank of England ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών στην αγορά συναλλάγματος του Λονδίνου αυξήθηκε από $90 δις το 1986 σε $187 δις το 1989. Οι αριθμοί για τη Νέα Υόρκη ήσαν $58 δις και $129 δις αντίστοιχα και για το Τόκυο ήσαν $48 δις και $115 δις.  Το 1997 ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών στις παγκόσμιες χρηματαγορές ήταν 40 φορές μεγαλύτερος του παγκόσμιου εμπορίου. Ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών στις αγορές συναλλάγματος το 1995 ήταν $1,2 τρις, ενώ το 1986 ήταν μόλις $200 δις. Το 1998 ο μέσος ημερήσιος όγκος συναλλαγών ήταν  $1,5 τρις και σε ορισμένες μέρες ξεπερνούσε τα $3 τρις. Με βάση τα στοιχεία της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (Bank of International Settlements- BIS) τον Απρίλιο του 2007 ο ημερήσιος όγκος συναλλαγών στις διεθνείς αγορές ήταν $3,2 τρις. Ουσιαστικά στη περίοδο 1980-2007 ο πλούτος συγκεντρώθηκε στις τράπεζες και έφυγε από τα κράτη, τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυρία.
Όταν ξέσπασε η κρίση στα μέσα του 2007 η τρωτότητα των τραπεζικών ιδρυμάτων έγινε φανερή. Τον Ιούλιο του  2007 η αμερικανική επενδυτική τράπεζα “Bear Stearns” πληροφορούσε τους επενδυτές ότι θα είχαν μικρές έως μηδενικές αποδόσεις. Στις  9 Αυγούστου 2007, η επενδυτική τράπεζα “BNP Paribas” προχώρησε σε αντίστοιχες ανακοινώσεις.  Το Σεπτέμβριο στη Βρετανία η τράπεζα “Nothern Rock”, πτώχευσε και χρειάστηκε η επέμβαση της Τράπεζας της Αγγλίας για τη διάσωσή της. Τον Οκτώβριο τρία ακόμα ιδρύματα  (UBS, Citigroup και Merrill Lynch) ανακοίνωσαν μεγάλες ζημιές.
Στις 17 Μαρτίου 2008 η πέμπτη μεγαλύτερη τράπεζα της Wall-Street η “Bear Stearns” εξαγοράστηκε από την  “JP Morgan” και τον Απρίλιο το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (IMF) τόνιζε ότι το κόστος της κρίσης στις διεθνείς αγορές χρήματος θα ξεπερνούσε το  $1 τρις παγκοσμίως. Την περίοδο Απριλίου-Σεπτεμβρίου 2008  τρία ακόμη μεγαλα αμερικανικά ιδρύματα (Fannie Mae, Freddie Mac and the ασφαλιστική AIG), τέσσερα βρετανικά ιδρύματα (Royal Bank of Scotland, Barclay’s, Halifax-Bank ofScotland, Bradford & Bingley), μία ιρλανδική τράπεζα (Glitnir), και η Dexia στην ηπειρωτική Ευρώπη πτώχευσαν και σώθηκαν από κρατική παρέμβαση.
Στις 15 Σεπτεμβρίου 2008  η Lehman Brothers, τράπεζα με ιστορία 138 ετών κατέρρευσε. Πλέον η τραπεζική κρίση μεταφέρθηκε στη παγκόσμια πραγματική οικονομία. Χτυπήθηκαν η βιομηχανία, οι υπηρεσίες, αυξήθηκε η ανεργία και μειώθηκε το ΑΕΠ των χωρών. Το δημόσιο χρέος αυξήθηκε, τα κρατικά έσοδα μειώθηκαν αλλά οι κρατικές δαπάνες αυξήθηκαν για πληρωμές επιδομάτων ανεργίας, πρόνοιας κλπ.  Το 2007 ουσιαστικά ο πλούσιος παίκτης της παγκόσμιας οικονομίας (χρηματοοικονομικός τομέας) έπρεπε να διασωθεί από τους φτωχούς παίκτες (επιχειρήσεις-νοικοκυρία-κράτη). Αυτό και έγινε αλλά τα αποτελέσματα ήταν η αύξηση του δημοσίου χρέους. Αν η κρίση του 2007 επέβαλλε κόστη διάσωσης ύψους $1 τρις η κρίση του COVID-19 επιβάλλει (έως τα τέλη Μαϊου) κόστη διάσωσης $12 τρις παγκοσμίως.
Παράλληλα δημιουργήθηκε πρόβλημα με τα τραπεζικά δάνεια.  Μόνο στον ευρωπαϊκό τραπεζικό χώρο τα μη-εξυπηρετούμενα δάνεια (Non-Performing Loans NPLs) μέχρι τον Αύγουστο του 2020 υπολογίζονται σε $1,7 τρις!. Στην Ασία τα  μη-εξυπηρετούμενα δάνεια ήσαν το 2019 $640 δις, ενώ στις ΗΠΑ τα NPLs συνεχώς μειώνονται και δεν προκαλούν ανησυχία. Όμως δάνεια άνω των $3,5 τρις θεωρούνται “κόκκινα” παγκοσμίως γεγονός που σίγουρα δεν συμβάλλει στην οικονομική σταθερότητα.

3.4. Η βόμβα των υπερτιμημένων χρηματιστηριακών αγορών.
Το τέταρτο πρόβλημα είναι η ανισότητα χρηματοοικονομικής και πραγματικής σφαίρας της οικονομίας. Ο παγκόσμιος χρηματιστηριακός πλούτος μειώθηκε από $35,005 τρις το 1999 σε μόλις $22,833 τρις 2002, αλλά αυξήθηκε εκ νέου στα  $37,169 τρις το 2004 και στα $49,924 τρις το 2006. Όμως τον Αύγουστο του 2019 η Wall Street (χρηματιστήριο ΗΠΑ) ήταν κατά 5,5 φορές μεγαλύτερη της Main Street (πραγματικής οικονομίας των ΗΠΑ) όταν την περίοδο 1950-2000 ο κανόνας ήταν από 2,5-3,5 φόρες. Ουσιαστικά ο χρηματοοικονομικός καπιταλισμός παράγει αξίες-φούσκας (bubble values) οι οποίες είναι εύθραυστες μακροχρόνια σε τυχόν κρίση.

4. Η πτυχή της υγειονομικής βόμβας.
Οι επιπτώσεις του COVID-19 δεν αφορούν μόνο στο ανθρώπινο σκέλος των θυμάτων. Οι χώρες αναγκάζονται να προχωρήσουν σε αυξημένες δαπάνες υγείας και ασφάλισης, σε παροχή επιδομάτων στους δοκιμαζόμενους από τα lockdown πληθυσμούς. Το πλέον προβληματικό δεν είναι η διαχείρηση της πανδυμίας αλλά το γεγονός ότι η ανθρωπότητα δεν μπορεί να ενωθεί για να την αντιμετώπίση της. Ανεξάρτητα από το εάν άρχισε στη Wuhan της Κίνας ή όχι οι πολιτικές αλληλοκατηγορίες μεταξύ Κίνας-ΗΠΑ δείχνουν ακριβώς τα όρια των δυνατοτήτων συνεργασίας.      Η κάθε χώρα προσπαθεί να αναπτύξει το δικό της εμβόλιο και η βιομηχανική κατασκοπία την τελευταία περίοδο ανθεί. Η αδυναμία συνεργασίας μεταξύ όλων των φαρμακευτικών επιχειρήσεων οδηγεί σε σπατάλη πόρων αλλά και χρόνου, αφού η ανάπτυξη ενός ασφαλούς εμβολίου (χωρίς παρενέργειες) γίνεται δυσκολότερη. Τέλος δεν χρειάζεται να τονίσουμε την παραγωγή στρατιάς ανέργων εξ αιτίας των lockdown.

 5. Η πτυχή της περιβαλλοντικής-κλιματικής αλλαγής
Ο καθηγητής Ζερεφός τονίζει γλαφυρά ότι: “Τον εικοστό αιώνα η ανθρωπότητα χρησιμοποίησε δεκαπλάσια ενέργεια απ΄όλη όση είχε χρησιμοποιήσει τα προηγούμενα χίλια χρόνια…τα τελευταία σαράντα χρόνια καταστρέψαμε όσο όζον παρήγαγε η φύση μέσα σε 1,5 δισεκατομμύρια χρόνια. Τον τελευταίο αιώνα απελευθερώσαμε στην ατμόσφαιρά τόσο διοξείδιο του άνθρακα όσο χρειάστηκε η φύση να απομακρύνει μέσα σε 1 δισεκατομμύριο χρόνια στα πρώτα στάδια της φωτοσύνθεσης”. Η κλιματική αλλαγή πυροδοτεί μεταναστευτικές ροές, πολέμους για το νερό, αλλαγή θερμοκρασίας και κλίματος αλλά και φωτίες σε δασικές εκτάσεις που όμοιές τους δεν είχαμε αντιμετωπίσει στο παρελθόν.

6. Η πτυχή της πολιτισμικής αστάθειας και της σύγκρουσης των πολιτισμών.
Είναι γνωστό ότι εθνικές διαφορές κουλτούρας δημιουργούν εμπόδια στη συνεργασία.αλλά και συγκρούσεις αξιών.  Όμως τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά δεν έχουν μόνιμο χαρακτήρα (repetitive). Ή πάλη των γεννεών αλλάζει την ανθρώπινη συμπεριφορά. Μια γεννεά αποταμιευτών μπορεί να οδηγήσει σε γεννεά καταναλωτών.
Ο Oswald Spengler στο εργο του “Η Παρακμή της Δύσης” (Der Untergang des Abendlandes) τονίζει ότι ο καπιταλισμός και ο Μαρξισμός συνδέονται με ποσοτικούς στόχους. Στο καπιταλισμό ο στόχος είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους ένώ στο Μαρξισμό η μεγιστοποίηση της παραγώμενης ποσότητας. Όμως και στις δύο περιπτώσεις λείπει ο παράγοντας άνθρωπος. Η ανθρώπινη ψυχή και οι ανάγκες της ξεπερνούν τα υλιστικά αγαθά των οικονομικών συστημάτων. Η ανθρώπινη ψυχή θέλει επαφή με το φυσικό περιβάλλον, ελευθερο χρόνο, φυσική δραστηριότητα παράγοντες που ο Homo Economicus περιθωριοποιεί. Ο υλιστικός χαρακτήρας των συστημάτων οδηγεί μακροχρόνια σε καταστροφή του ανθρώπου. Η υλιστική μονομέρια οδηγεί στη προσωπική μιζέρια και σε κάθε είδους κακού. (Ο Spengler συμφωνεί με τον Ησίοδο (730-680 π.Χ.) ο οποίος τονίζει στο έργο του “Εργασίες και Ημέρες” ότι τα χρήμα φέρνει δυστυχία και το υπερ-κέρδος οδηγεί σε μεγάλα οικονομικά προβλήματα ατόμα, και κοινωνίες).  Πέρα από τον Spengler σημαντική αναφορά πρέπει να γίνει και στον Konrad Lorenz (1903-1989) ο οποίος στο περίφημο έργο του “Τα 8 Θανάσιμα Αμαρτήματα του Πολιτισμού Μας” τόνιζε –ήδη στις αρχές της δεκαετίας του 1970- ότι η ανθρωπότητα ήταν αντιμέτωπη με τα ακόλουθα προβλήματα: 1) Υπερπληθυσμός, 2) Ερήμωση του περιβάλλοντος, 3) Ανταγωνισμός με τον συνάνθρωπο, 4) αισθητηριακή εντροπία (ευχαρίστηση χωρίς κόπο, αποχαύνωση σε έναν υλιστικό κόσμο, απουσία χαράς), 5) γενετικός μαρασμός, 6) ρήξη με την παράδοση, 7) υποταγή στο δόγμα της αυθεντίας, 8) πυρηνικά όπλα. Από αυτά θα ήθελα να παραθέσω στοιχεία για τα τέσσερα:
Για τον ανταγωνισμό των ανθρώπων:

“ο ανταγωνισμός…των ανθρώπων έρχεται σε άμεση αντίθεση…προς όλες τις δημιουργικές και αιώνιες δυνάμεις της φύσης, καταστρέφοντας με διαβολική χαιρεκακία τις περισσότερες αληθινές και αμετάβλητες αξίες που ο ίδιος δημιούργησε στο όνομα υπολογισμών καθαρά και μόνο εμπορικών. Υπό την πίεση αυτού του διανθρώπινου ανταγωνισμού, εκείνο που είναι καλό για ολόκληρη την ανθρωπότητα ακόμα και εκείνο που είναι χρησιμο και καλό για κάθε άνθρωπο έχει παραμεριστεί ολότελα…κάθε μέσο κατάλληλο για την επιτυχία του [ανταγωνισμού] φαίνεται εσφαλμένα σαν να αποτελεί μία ΑΥΘΥΠΑΡΚΤΗ ΑΞΙΑ. ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΠΟΥΜΕ ΟΤΙ ΤΟ ΚΑΤΑΣΤΡΕΠΤΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΤΟΥ ΩΦΕΛΙΜΙΣΜΟΥ ΣΥΝΙΣΤΑΤΑΙ ΣΤΗ ΣΥΓΧΥΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΥ ΜΕ ΤΟ ΣΚΟΠΟ. ΑΡΧΙΚΑ ΤΟ ΧΡΗΜΑ ΗΤΑΝ ΤΟ ΜΕΣΟ. ΤΟ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ Η ΚΟΙΝΗ ΕΚΦΡΑΣΗ «ΕΧΕΙ ΤΑ ΜΕΣΑ». ΠΟΣΑ ΟΜΩΣ ΑΤΟΜΑ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΒΡΟΥΜΕ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ ΠΟΥ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΙΚΑΝΑ ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΟΥΝ ΟΤΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ ΑΠΟ ΜΟΝΟ ΤΟΥ ΔΕΝ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΚΑΜΜΙΑ ΑΞΙΑ;….[η διαδικασία αυτή δημιουργεί άγχος]….το άγχος της απληστίας, το άγχος της κοινωνικής προαγωγής, το άγχος μήπως μας ξεπεράσουν οι άλλοι, το άγχος της φτώχειας, το άγχος μήπως γελαστούμε κατά τη λήψη μίας απόφασης, ή μήπως δεν τα βγάλουμε πέρα  ”.

Για το χαρακτηριστικό της αισθητηριακής εντροπίας ο συγγραφέας τονίζει ότι ιστορικά η διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου ήταν αποτέλεσμα ενός συστήματος επιβραβεύσεων-τιμωριών ανάλογα της πράξης του ατόμου, αλλά και αποτέλεσμα εμπειριών. Οι εμπειρίες αυτές ήταν πολλές φορές σκληρές και δύσκολες αλλά οδηγούσαν σε ορθά, σοφά αποτελέσματα. Ο σύγχρονος όμως τρόπος ζωής ενδιαφέρεται μόνο για ευκολίες.

“Χάρη στη προοδευτική κυριαρχία του πάνω στο περιβάλλον…ο σύγχρονος άνθρωπος έχει μετατοπίσει την ισορροπία ευχαρίστησης-απέχθειας προς την κατεύθυνση της αυξανόμενης …έλλειψης ανοχής απέναντι στις δυσάρεστες εμπειρίες…[προκαλεί] μία ανυπόμονη απαίτηση για ΑΜΕΣΗ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ κάθε επιθυμίας που υποβίσκει μέσα μας. Η λαχτάρα αυτή ευνοείται… από μία κοινωνία όπου οι παραγωγοί σπρώχνουν το κοινό προς την κατανάλωση…και…οι καταναλωτές δεν αντιλαμβάνονται μέχρι ποιό βαθμό έγιναν σκλάβοι των «ευκολιών πληρωμής» του συστήματος της εξόφλησης με δόσεις”.

Το τρίτο στοιχείο είναι η ρήξη με την παράδοση. Ο συγγραφέας τονίζει:

“Θα ήταν σφάλμα να πιστέψουμε ότι μόνο εκείνο που μπορούμε να καταλάβουμε ορθολογικά ή ακόμα να αποδείξουμε επιστημονικά αποτελεί το ουσιαστικό κεφάλαιο της ανθρώπινης γνώσης. Το σφάλμα αυτό έχει ολέθριες συνέπειες. Οδηγεί την «επιστημονικά μορφωμένη» νεολαία να πετάξει στη θάλασσα τον τεράστιο θησαυρό της σοφίας και των γνώσεων που περιλαμβάνουν οι παραδόσεις όλων των αρχαίων πολιτισμών και τα διδάγματα των μεγάλων θρησκειών του κόσμου.ΟΠΟΙΟΣ ΑΡΝΕΙΤΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΘΕ ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΘΕ ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ, ΥΠΟΠΙΠΤΕΙ ΚΑΤ’ ΑΝΑΓΚΗ ΣΤΟ ΕΞΙΣΟΥ ΣΟΒΑΡΟ ΣΦΑΛΜΑ ΝΑ ΠΙΣΤΕΨΕΙ ΟΤΙ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΙΝΑΙ ΙΚΑΝΗ ΝΑ ΔΗΝΙΟΥΡΓΗΣΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΜΗΔΕΝ ΚΑΙ ΜΟΝΟ ΜΕ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ ΕΝΑΝ ΠΛΗΡΗ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ…ΜΙΑ ΤΕΤΟΙΑ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΕΙΝΑΙ ΕΛΑΦΡΩΣ ΜΟΝΟ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΑΝΟΗΤΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΟΤΙ ΜΠΟΡΕΙ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΝΑ «ΤΕΛΕΙΟΠΟΙΗΣΕΙ» ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΕ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΓΟΝΙΔΙΑ”.

Το τέταρτο χαρακτηριστικό είναι η υποταγή στο δόγμα. Ο συγγραφέας τονίζει:

“ο δογματισμός γίνεται πραγματικά σατανικός μόνο όταν επιτύχει να συγκεντρώσει ανθρώπινα πλήθη, κράτη, ηπείρους ή ακόμα και την ανθρωπότητα ολόκληρη γύρω από ένα ψεύτικο και διεστραμμένο δόγμα. Αυτός ακριβώς ο κίνδυνος μας απειλεί σήμερα…όταν μία παγκόσμια ιδεολογία και η πολιτική που προκύπτει από αυτή στηρίζονται σε ένα ψέμα, θα πρέπει να περιμένουμε τις χειρότερες συνέπειες. Το ψευδο-δημοκρατικό δόγμα φέρει ένα μεγάλο μέρος της ευθύνης για την ηθική και πολιτιστική καταρευση που απειλεί τις Ηνωμένες Πολιτείες και μαζί με αυτές υπάρχει κίνδυνος να παρασύρει και ολόκληρο το δυτικό κόσμο”.[1]

Θα ήθελα να τονίσω κάτι ως προς το τελευταίο σημείο, η πεποίηθηση ότι η αυθεντία κατέχει τον ορθό λόγο και το δέον. Στις ΗΠΑ κυριαρχεί η άποψη που υιοθετεί η σύγχρονη ακαδημία “consider the source” (=Ποιά είναι η πηγή και ποιός το λέει, που έχει κάτι δημοσιευθεί;). Όμως πολλές φορές η αντίληψη ότι η αυθεντία είναι ορθή έχει αποδειχθεί στη πράξη ή σε βάθος χρόνου λανθασμένη.
Παρά την τεχνολογική πρόοδο η εποχή μας παράγει μονάδες (ανθρώπους) νευρικούς με ροπή προς τη βία, με έλλειψη καρτερίας και με χαρακτηριστικά που δεν προάγουν την ομαλή συμβίωση. Αυτή η ροπή προς τη βία υποδαυλίζεται και από άλλα χαρακτηριστικά όπως θρησκευτικές διαφορές, εισοδηματικές διαφορές, χάσμα γεννεών κλπ.

Επίλογος
Η παρούσα ανάλυση δεν έχει πεσιμιστικό αλλά ρεαλιστικό χαρακτήρα. Θεωρεί ότι για να αποφευχθούν εξελίξεις ανάλογες με αυτές της περιόδου 1900-1945 επιβάλλεται συνεργασία και όχι ανταγωνισμός. Ας πορευθούμε με την ρήση του Αριστοτέλους: “Οι μεγαλύτερες αδικίες δεν διαπράττονται από αυτούς που δρουν υπό δυσφορία, αλλά από αυτούς που φτάνουν στα άκρα”.

——————————
Δρ. Ιωάννης-Διονύσιος Σαλαβράκος: Διεθνολόγος, Οικονομολόγος, διδάσκει στο ΕΚΠΑ και σε στρατιωτικές αστυνομικές σχολές. Αφιέρωση: Tο παρόν αφιερώνεται στη μνήμη της αγαπημένης μου γιαγιάς Σταυρούλας Πουλέα-Κουτσίκου  (1921-2019). Παρά τις δύσκολες εμπειρίες ζωής πριν φύγει μου τόνισε ότι: “φεύγει χωρίς παράπονο, ούτε από το Θεό ούτε από τους ανθρώπους”.

[1] Βλέπε: Konrad Lorenz: “Τα 8 θανάσιμα αμαρτήματα του πολιτισμού μας”, πρώτη γερμανική έκδοση 1973, ελληνινκή έκδοση 1978, σελ. 62 και 64, 80, 124-125, 158-162.